منابع آب در استانهای ایران - خراسان جنوبی
استان خراسان جنوبی یکی از استانهای شرق ایران است که مرکز آن، شهر بیرجند است. استان خراسان جنوبی ابتدا به همراه خراسان شمالی و خراسان رضوی، استان خراسان بزرگ را تشکیل میداد ولی در سال ۱۳۸۳ با مصوبه مجلس شورای اسلامی استان خراسان به این سه استان تقسیم و استان خراسان جنوبی تشکیل شد.همچنین خراسان جنوبی با کشور افغانستان دارای مرز مشترک است و طولانی ترین مرز را با این کشور دارد. مهم ترین شهر های استان نیز بیرجند ، قائن ، طبس و فردوس هستند. بزرگترین شهرستان استان نیز شهرستان طبس با وسعت تقریبی ۴۴،۰۰۰ کیلومترمربع است.استان، از شمال با خراسان رضوی ، از شمال غرب با سمنان، از غرب با اصفهان ، از غرب و جنوب غرب با یزد از جنوب با کرمان و از جنوب شرق با سیستان و بلوچستان همسایه است.
استان خراسان جنوبی در حوضه کشاورزی جز استان های مهم در کشور به شمار می رود به طوری که در تولید چهار محصول پنبه، زرشک، زعفران و عناب رتبه اول یا دوم کشور را دارا است. اقتصاد استان بیشتر به کشاورزی وابسته است و چندان صنعتی نیست. به طوری که سهم استان از تولید ناخالص کشور ، ۰،۵٪ است. این استان ظرفیت بی نظیری در حوضه معادن دارد.
استان خراسان جنوبی عمدتاً به منابع آب زیرزمینی وابسته است، اما رودهای مهمی نیز دارد که بهرغم بارش کم، مورد استفاده قرار میگیرند. کمآبی از شمال به جنوب استان تشدید میشود و بسیاری از رودها در جنوب با کاهش آب مواجه هستند.
رودهای اصلی خراسان جنوبی:
رود شور قائن (کال دونخ):
•بزرگترین رود قائنات با طول ۲۶۰ کیلومتر.•از ارتفاعات غرب و جنوب غرب قائنات سرچشمه میگیرد و از پیوند چند رود تشکیل میشود.
•به نمکزار خواف میریزد و آب آن به دلیل شوری نامطلوب است.
رودخانه حاجیآباد (رود بمرود یا خوشبخت):
•طول ۱۳۵ کیلومتر، سرچشمه از کوههای زهان.
•با احداث سد حاجیآباد، کنترل سیلاب، توسعه کشاورزی و پرورش آبزیان ممکن شده است.
•به دق پترگان میریزد.
•سایر رودهای مهم شامل رود زو، بلده، فخرود، بندان و شور بیرجند هستند که در چهار حوضه آبریز اصلی جریان دارند.
رود کال شور
رود کال شور یکی از ویژگیهای جغرافیایی جالب و منحصربهفرد در کویر لوت است، که به عنوان یکی از نقاط دیدنی این کویر مشهور میباشد. این رودخانه با ویژگیهای خاص خود، بهویژه در زمینههای جغرافیایی، زیستمحیطی، و تاریخی، جایگاه ویژهای در مطالعه و گردشگری منطقه دارد
•موقعیت جغرافیایی: رود کال شور در کویر لوت واقع شده و بهویژه در ناحیهای که در مسیر کاروانگذران قدیم قرار داشته است. این رودخانه از مناطق کویری عبور کرده و به باتلاقهای نمکی این ناحیه میریزد. در حال حاضر، مسیر خاکی شهداد به نهبندان از این کویر عبور میکند.
•ویژگیهای فیزیکی: رود کال شور به دلیل عبور از مناطق کویری، به شدت اسیدی است. این ویژگی به علت تبخیر سریع آب و تمرکز بالای نمک در آن به وجود میآید. در فصلهای مختلف سال، این رودخانه وضعیتهای متفاوتی دارد، بهطوریکه در فصل زمستان و اوایل بهار، آب در آن جریان دارد، اما در سایر فصول، رودخانه معمولاً خشک میشود.
•پوشش گیاهی و باتلاقها: قسمت عمده کویر پوشیده از باتلاقهای نمکی است که توسط رود کال شور ایجاد شدهاند. این باتلاقها بهعنوان بخشی از اکوسیستم کویر لوت، به شگفتیهای طبیعی این ناحیه افزودهاند.
•ترکیب شیمیایی آب: به دلیل وجود نمکهای فراوان و شرایط تبخیر بالا، آب رود کال شور دارای ترکیب شیمیایی خاصی است. این شرایط باعث میشود که آب رودخانه به شدت اسیدی باشد، و تماس با آن میتواند برای پوست و سلامتی آسیبزا باشد.
رود زو: این رود از ارتفاعات شمال سرایان سرچشمه میگیرد و با احداث سد مخزنی شهید پارسا در ۲ کیلومتری روستای چرمه، امکان مهار این رود وجود دارد.
رود بلده (چهل): این رود از ارتفاعات کلات و تیرماهی در شهرستان فردوس سرچشمه میگیرد و پس از آبیاری اراضی باغستان و اسلامیه، به کال نمک میریزد.
رودخانه فخرود
-مسیر: عبور از دشتهای بورنگ و درمیان (اسدیه)، ورود به سد رزه (۳۵ کیلومتری جنوب شرق اسدیه) و پایان در دق تندی (افغانستان).
-طول: ۱۵۵ کیلومتر (تا مرز).
-رودهای فرعی: جاجنگ، خورشیدان، درمیان، زالیران.
-کاربردها: با احداث سد زره، امکان کنترل سیلاب و تأمین آب کشاورزی فراهم شده است.
رود بندان
-سرچشمه: کوههای بیبی مریم (شرق شوسف).
-مسیر: جریان به سمت دریاچه هامون (مرز ایران و افغانستان).
سدهای استان خراسان جنوبی
سد حاجی آباد زیرکوه خراسان جنوبی
زندگی مردم در روستاهای دوستآباد، حسینآباد، بمرود و شهر حاجیآباد را تحت تأثیر قرار میداد.
در ابتدا، این سد با بارشهای سیلابی پر میشد و محیطی پویا داشت:
صدای مرغابیها، ماهیهای درحال شنا، پرواز لکلکها و فلامینگوها نشانههای حیات بودند.
تماشای فرار ماهیها از منقار لکلکهای مهاجر صحنهای تماشایی بود.
اما خشکسالی همه چیز را تغییر داد:
سال به سال خشکی بیشتر شد تا اینکه سد کاملاً خشک شد.
سد اسدیه
این سد مخزنی برای جلوگیری از خروج آب از کشور، کنترل سیلاب های فصلی و ذخیره سازی و تنظیم حدود ۳/۶ میلیون مترمکعب رواناب در فاصله ۱۳۵ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان بیرجند بر روی رودخانه فخرود ساخته شده است
مساحت حوضه آبریز این سد ۳۲۵۰ کیلومتر مربع و آورد سالیانه آن حدود ۴/۱۲ میلیون مترمکعب و حجم بتن ریزی آن ۸۱ هزار مترمکعب است.
این سد از نوع بتنی وزنی با ارتفاع ۶/۴۹ متر و ۵/۳۹ متر از پی و بستر رودخانه است و طول و عرض تاج به ترتیب ۱۲۶ و ۵ متر و حجم مخزن آن ۱۶/۲۴ میلیون متر مکعب است.
سد کریت شهرستان طبس
یک سد تاریخی است که در شهرستان طبس روستای کریت و در فاصله ۵۶ کیلومتری جاده طبس – دیهوک واقع شدهاست. این سد که در سال ۱۳۵۰ (میلادی) احداث گردیده، با ارتفاع ۶۰ متر، تا اوایل قرن بیستم بلندترین سد جهان بودهاست.
این سد بزرگترین سد قوسی جهان برای مدت ۵۵۰ سال بودهاست
آجرهای مربعی شکل، سنگ و ساروج، آهگ و خاک رس از عمدهترین مصالح بهکار رفته در سد است.
این سد از نوع بتونی و قوسی با ارتفاع ٢۴٫۵ متر است که برای آن ۸۵ هزار مترمکعب بتونریزی انجام شدهاست و دارای عمق حوضچه آبگیر ۲۰ متر، طول آن در قسمت تاج ۵۲ متر و عرض تاج بین ۱۲۰ تا ۱۲۵ سانتیمتر است.
سد نهرین
سد نهرین یک سد خاکی در فاصله ۲۱ کیلومتری شرق شهر طبس در استان خراسان جنوبی است که دارای مخزن آبی با حجم مفید ۴٫۸ میلیون متر مکعب میباشد. هدف اصلی از ساخت این سد تأمین آب شرب و بهداشت و در درجه بعد آب مورد نیاز صنعت شهرستان طبس بوده است. از اهداف ثانویه این سد تأمین آب برای ۳۴۳ هکتار از اراضی کشاورزی منطقه است.
ارتفاع این سد از پی ۶۰ متر، طول تاج آن ۳۴۳ مترو عرض آن ۱۰ متر میباشد. حجم مخزن این سد ۵ میلیون مترمکعب و حجم آب قابل تنظیم آن ۴/۸ میلیون متر مکعب در سال است. خاکریزی بدنه این سد رقمی معادل یک میلیون و ۱۰۰ هزار مترمکعب را شامل میشود. ساخت این سد در سال اسفند ۱۳۷۹ آغاز و در سال ۱۳۸۴ سد آبگیری و افتتاح شد.
سد شهید پارسا
سد شهید پارسا، بزرگترین سد خاکی شهرستان سرایان می باشد که در ۱۲ کیلومتری شمال شهر سرایان واقع شده است. این سد از رودخانه زو که از کوههای اطراف سرچشمه می گیرد، آبگیری می شود.
سد شهید پارسا، از نوع خاکی و با ارتفاع ۵/۳ متر و حجم ۷/۵ میلیونمتر مکعب است
سد سیاهو سربیشه
سیاهو سربیشه با هدف کنترل سیلابهای فصلی ، ذخیره سازی و تنظیم حدود 4.6 میلیون متر مکعب رواناب جهت مشروب نمودن حدود 500 هکتار از اراضی پایاب و نیز تامین بخشی از آب شرب شهر سربیشه ،بر روی رودخانه سیاهو با مساحت حوضه آبریز 3028 کیلومتر مربع است.
سد سیاهو آورد سالیانه حدود 10.2 میلیون متر مکعب، دارد
این سد از نوع خاکی-هسته رسی با ارتفاع 39 و 32 متر از پی و بستر رودخانه و طول و عرض تاج 352 و 9 متر و حجم مخزن 17.4 میلیون متر مکعب بوده که حجم آب مازاد بر ظرفیت سد از طریق لوله فولادی به قطر 900 میلیمتر به پایاب منتقل خواهد شد.
سد خاکی فرخی
سد خاکی فرخی به دلیل استقرار در یک منطقه دشتی و کمارتفاع در بالادست روستای فرخی به ناچار طول تاج آن به 938 متر میرسد.
سدی که هفت سال برای ساخت آن زمان صرف شده و در سال گذشته آبگیری شده، با این وجود، به دلیل عمق متوسط اندک دریاچه سد که به نظر میرسد آشکارا از میزان تبخیر سالانه منطقه نزدیک به 4 هزار میلیمتر است، کمتر است.
سد مخزنی فرخی شهرستان قاین و شبکه آبیاری و زهکشی آن در سال 92 به بهره برداری رسید که هدف از اجرای این پروژه، کنترل سیلاب های فصلی، ذخیره سازی و تنظیم حدود چهار میلیون مترمکعب رواناب جهت مشروب کردن حدود 710 هکتار (520 هکتار توسعه و 190 هکتار بهبود) از زمین های پایاب است.
ویژگیهای شبکه آبیاری و زهکشی پایاب سد فرخی شامل خط انتقال از آبگیر تا زمینهای روستای مهدی آباد به طول 12665 متر، خط انتقال از آبگیر تا زمین های روستای فرخی به طول 2435 متر، شبکه اصلی درجه 2 فرخی به طول 3136 متر و طول شبکه اصلی درجه 2 مهدی آباد 8327 متر است.
آبهای زیرزمینی در استان
آب های زیر زمینی از مهمترین منابع آب شرب شهر ها، روستا ها و فعالیت های کشاورزی و صنعتی محسوب می شوند. آب تهیه شده از این منابع باید از نظر بهداشتی کاملا خالص و مواد محلول و عناصر آن کم باشند
۴۶ حلقه چاه عمیق پوشش دهنده کل استان خراسان جنوبی در دو زمان (بهار و پاییز ۱۳۸۹) نمونه برداری صورت گرفته است.
میزان بعضی از مشخصه ها اختلاف معنی داری با مقادیر استاندارد ملی و جهانی دارد.
تیپ غالب آب در منطقه Na-SO4، NaCl، Na-HCO3 و Mg-HCO3 برآورد شد.
آب های زیر زمینی منطقه در محدوده اثر متقابل آب و سنگ قرار دارند.
بیشترین تاثیر مشخصه ها بر کیفیت آب منطقه در فصل پاییز ناشی از مشخصه های TDS، EC، Cl، SO4، Na و F و در فصل بهار ناشی از TDS، EC، Cl، SO4،Na است.
بر اساس طبقه بندی آب برای کشاورزی مشخص شد که کیفیت آب بعضی از چاه ها برای آبیاری مناسب نیست.
کیفیت آب منطقه برای نوشیدن نیز در وضعیت خوب تا نا مناسب قرار دارد.
مطابق آمارهای موجود، در حال حاضر بیش از 930 میلیون متر مکعب از آبهای زیرزمینی استان توسط 2747 حلقه چاه، 4174 رشته کاریز و 1339 دهنه چشمه برداشت میشود که این میزان، دستکم 132 میلیون متر مکعب بیشتر از آبی است که سالانه در آبخوانهای استان نفوذ میکند. (4فروردین 97)
منطقه آهنگران با توجه به وضعيت كويري خود از جمله مناطقي است كه به علت وجود شرايط خاص زمين شناسي و بوجود آمدن پديده هاي ديدني و زيبا در طي دوران هاي زمين شناسي، فرآيندهاي هوازدگي و فرسايش و نيز فشارهاي زمين ساختي ناشي از وجود گسل هاي متعدد در منطقه و ساختارهاي متعدد بسيار ديدني و متنوع ميباشد، همچنين وجود آب نسبتا فراوان و قابل شرب، از مناطق کارستی مهم در این استان به شمار میرود.
همچنین:
•تمرکزحدود50 درصدجمعیتشهریاستانخراسانجنوبیدرآبخوانبیرجند
•تامین36 درصدآبشربجمعتشهریاستانازآبخوانبیرجند
کارست در استان خراسان جنوبی
دره کارستی تجنود (یا تجنو) یکی از پدیده های ژئومورفولوژیک (زمین ریخت شناسی) منحصربه فرد در استان خراسان جنوبی است که در نزدیکی روستای تجنود (از توابع شهرستان سربیشه) قرار دارد. این دره به دلیل شکل گیری در سنگ های آهکی و فرایندهای کارستی، چشم اندازی خارق العاده و نادر در منطقه ایجاد کرده است.
به دلیل ساختار کارستی، آب های زیرزمینی در این منطقه جریان دارند و ممکن است چشمه های فصلی در آن دیده شود.
در گذشته، این دره مسیر آبهای سطحی بوده، اما امروزه به دلیل خشکسالی، احتمالاً جریان دائمی ندارد.
چشمه معدنی آب ترش قاین
خراسان جنوبی را میتوان قطب چشمههای معدنی دانست. چشمه آب ترش در شهر قاین نیز بسیار معروف است.
1.آب این چشمه معدنی زلال و شفاف است.
2.آب ترش قاین بعد از مدتی تغییر رنگ داده و تیره میشود.
مردم محلی از آب ترش معدنی برای تهیه نان کماچ استفاده میکنند.
از دیگر چشمههای معدنی در خراسان جنوبی میتوان موارد زیر را نام برد:
•چشمه آب معدنی تناک
•چشمه آب معدنی سیاهدره
اقلیم خراسان جنوبی و چالش تبخیر شدید
استان خراسان جنوبی دارای اقلیم خشک و نیمه خشک است که با کمبود بارندگی و تبخیر شدید آب مواجه است. میزان تبخیر در این منطقه به دلیل دمای بالا و تابش شدید خورشید، بسیار بیشتر از بارندگی سالانه است که این امر منجر به کاهش منابع آب زیرزمینی و خشکیدن قنات ها و چاه ها شده است. این شرایط، کشاورزی و زندگی در منطقه را با مشکلات جدی روبهرو کرده و نیاز به مدیریت بهینه آب را بیش از پیش ضروری ساخته است.
تأثیر بادهای ۱۲۰ روزه بر محیط زیست
بادهای معروف ۱۲۰ روزه سیستان که بخش هایی از خراسان جنوبی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد، با سرعت بالا و گردوغبار همراه است و نقش مهمی در تشدید خشکسالی و فرسایش خاک دارد. این بادها باعث افزایش تبخیر، از بین رفتن پوشش گیاهی و گسترش بیابان زایی میشوند. در سالهای اخیر، شدت و مدت این بادها تغییر کرده که نشان دهنده تأثیر تغییرات اقلیمی بر الگوی بادهای منطقه است.
تغییر اقلیم و آینده خراسان جنوبی
تغییرات اقلیمی در خراسان جنوبی موجب افزایش دما، کاهش بارندگی و تشدید پدیده های حدی مانند خشکسالی و طوفان های گردوغبار شده است. این تغییرات، تعادل اکولوژیکی منطقه را برهم زده و تهدیدی جدی برای اقتصاد وابسته به کشاورزی و دامداری محسوب میشود. برای مقابله با این چالش ها، برنامه ریزی بلندمدت، استفاده از روش های سازگار با کم آبی و توسعه پایدار ضروری است تا از بحران های محیط زیستی و اجتماعی جلوگیری شود.