سامانه‌های مدیترانه‌ای

• تقریباً بیشترین بارندگی زمستانه‌ی کشور و بخصوص منطقه‌ی مورد مطالعه از این سیستم مدیترانه‌ای نشأت می‌گیرد.

• هوای مرطوب، پر تکاپو، کم فشار مدیترانه‌ای، اطلس شمالی با عبور از روی اروپا، مدیترانه و تقویت رطوبتی از مرزهای شمال غرب و مغرب وارد کشور می شود.

• با ریزش‌های خوب و مداوم این نواحی را سیراب و کم‌کم به‌طرف نواحی شمال شرقی و نهایتاً جنوب شرق می‌رسد.

 

موسمی‌ها

بادهای موسمی تابستانه در منطقه چابهار


طوفان و بارش مونسون در قصرقند
 

تنها مقدار کمی بارندگی‌های تابستانه جنوب شرق کشور (مناطق مورد مطالعه) از برکت و اثر ورود موسمی‌های جنوب شرقی به این مناطق است.
تابستان با گرمای شدید هوا بزودی فلات هند و پاکستان گرم‌ شده و باعث آن صعود می‌گردد. در همین حال هوای مرطوب و نسبتاً سردتر روی اقیانوس هند برای جایگزینی به سمت خشکی نقل مکان می‌کند.
با صعود در کوه‌های هیمالیا بارندگی‌های شدید و مفصل موسمی تابستان را باعث می‌شود. حال چنانچه این امر با پاکستان نیز انجام گیرد.
از هوای مرطوب و پر بار اقیانوسی امواجی نیز به جنوب شرق، ناحیه‌ی سیستان و بلوچستان رسیده و منطقه‌ی مورد مطالعه را نیز سیراب می‌کند. این است که در تمامی ایام سال و بخصوص تابستان‌ها در این مناطق (علیرغم بقیه‌ی مناطق مرکزی) بارندگی هر چند ناچیز داریم.

 

تجزیه و تحلیل آمار هواشناسی در حوضه آبریز بلوچستان جنوبی

در این حوضه مجموعا تعداد 2 ایستگاه سینوپتیک، 3 ایستگاه کلیماتولوژی، 19 ایستگاه باران‌سنجی و 15 ایستگاه تبخیر‌سنجی متعلق به سازمان هواشناسی و  وزارت نیرو دایر است. به‌علاوه تعداد 6 ایستگاه ثبات در ایستگاه‌های کهیر، پیشین، کجدر سرباز، تخت‌ملک چابهار و قصر قند در در حوضه آبریز بلوچستان جنوبی وجود دارد.

 دوره مشاهدات ایستگاه‌های مذکور بین 2 تا 3 سال متغییر است. بیشترین دوره آماربرداری را ایستگاه‌های چابهار و باهوکلات دارا می‌باشد و حداقل دوره آماربرداری مربوط به ایستگاه باندینی است.

به‌دلیل دقت آمار ایستگاه‌های سرباز، چابهار و باهوکلات، آمار این ایستگاه‌ها به‌عنوان داده‌های دقیق و مبنا پذیرفته شده و محاسبات مربوط به عوامل انجام گرفته است.

این‌گونه بررسی‌ها بیشتر در مورد تخمین آمار بارندگی سالانه صورت گرفته است و به‌ترتیب تجزیه و تحلیل آمار دما، نم‌نسبی، باد، ساعات آفتابی، تبخیر، بارندگی و اقلیم حوضه‌های آبریز بررسی گردیده است.

       
فهرست ایستگاه های سینوپتیک و کلیماتولوژی در حوضه آبریز بلوچستان جنوبی

فهرست ایستگاه های باران سنجی در حوضه آبریز بلوچستان جنوبی



فهرست ایستگاه های تبخیر سنجی در حوضه آبریز بلوچستان جنوبی

تصاویری از ایستگاه های باران سنجی و تبخیر سنجی

تجزیه و تحلیل آمار تبخیر حوضه آبریز بلوچستان جنوبی

مجموعا 15 ایستگاه تبخیر‌سنجی دایر می‌باشد. دوره آماربرداری در ایستگاه‌ها بین 2 الی 35 سال می‌باشد. بلندترین دوره آماربرداری در ایستگاه چابهار و باهوکلات که در ارتفاع 10 و 35 متری از سطح دریای آزاد می‌باشد. برای ماه‌های سرد سال که آماربرداری تبخیر از طشت انجام نمی‌شود، روابط همبستگی بین تبخیر متوسط ماهانه و دمای متوسط ماهانه ایستگاه‌های تبخیر‌سنجی انجام می‌شود.

 

تبخیر متوسط ماهانه از طشت کلاس A در ایستگاه های حوضه آبریز بلوچستان جنوبی 

 

گرادیان تبخیر

از میانگین تبخیر بلند مدت ایستگاه‌ها و ارتفاع توپوگرافی آ‌‌‌‌ن‌ها رابطه ارتفاع تبخیر با ارتفاع توپوگرافی برای حوضه مورد مطالعه محاسبه شده است.

  Ep = 3/45H+2909  n = 8,  r = 0/84v          

EP، تبخیر متوسط سالانه به میلی‌متر، H، ارتفاع توپوگرافی محل به متر، r، ضریب همبستگی، n، تعداد ایستگاه





 

منحنی‌های هم تبخیر 

به‌علت محدود بودن ایستگاه، در بسیاری از نقاط آمار تبخیر در دست نیست. به‌طور مستقیم با استفاده از رابطه گرادیان تبخیر و ارتفاع توپوگرافی برآورد می‌شود. با استفاده از میانگین سالانه تبخیر از طشت کلاس A در یک دوره شاخص ایستگاه‌های دایر و نقاط کمکی با توجه به ارتفاع و توپوگرافی و تغییرات اقلیمی رسم شده است. ایستگاه‌های تبخیر‌سنجی با میزان تبخیر سالانه و فواصل منحنی‌های هم تبخیر در سال می‌باشد. بیشترین میزان تبخیر از طشت مربوط به ایستگاه کهیر (نوار هم تبخیر 4400 میلی‌متری) است. کمترین ایستگاه در تنگ سرحه (نوار هم تبخیر 2200 میلی‌متری) از آن ناحیه می‌گذرد.

مقادیر تبخیر از طشت در محدوده مطالعاتی حوضه آبریز بلوچستان جنوبی                                    مقادیر سالانه تبخیر از طشت کلاس A در حوضه های آبریز بلوچستان جنوبی
 

تبخیر از سطح آزاد آب، پتانسیل تبخیر و تعرق

میزان تبخیر از سطح آزاد آب با بهره‌گیری از میزان تبخیر از طشت کلاس A و ضریب تبدیل آن با توجه به شرایط آب و هوایی و ماه‌های مختلف سال در هر ایستگاه قابل برآورد است. ضریب تبدیل تبخیر از طشت بین 0.65 تا 0.75 برای ماه‌های مختلف سال انتخاب شده است. برای ماه‌های سرد سال (آبان تا اسفند) ضریب بالا و برای فروردین تا مهر ماه ضریب کوچکتر استفاده شده است. تبخیر و تعرق پتانسیل به روش‌های بلانی-کریدل و بیلان تورنت ویت برآورد شده است.

 

مقادیر تبخیر از سطح آزاد آب از طشت و از روش بلاحوضه آبریز بلوچستان جنوبی

روش بلانی-کریدل

از قدیمی‌ترین روش تخمین تبخیر و تعرق پتانسیل است. ET₀، تبخیر و تعرق پتانسیل برحسب میلی‌متر در روز است، P، ضریب مربوط به طول روز یا درصد سالانه تابش آفتاب در ماه است، T، متوسط دمای ماهانه به درجه سانتی‌گراد.

ET₀ = P(0/46t + 8/1)

روش بیلان تورنت ویت

در این روش تبخیر و تعرق پتانسیل برای هر یک از ماه‌های سال محاسبه می‌شود. اساس این روش بر دمای متوسط ماهانه است و به‌صورت زیر:

I_m، نمایه حرارتی هر ماه است- T_m ، متوسط دمای هوا به درجه سانتی‌گراد در ماه است. نمایه حرارتی سال (I) ، از جمع نمایه‌های حرارتی ماهانه سال به‌دست می‌آید.

• محاسبه PET برای هر یک از ماه‌ها با این فرض بوده، هر ماه 30 روز و هر روز 12 ساعت روشنایی داشته باشد

 

خصوصیات اقلیمی
 

 

همه چیز درباره «مونسون» و علل شکل‌گیری رواناب

مونسون بیشتر در شبه قاره هند رخ می‌دهد جایی که دو سطح آب و خشکی کنار یکدیگر قرار دارند؛ در تابستان که با چرخش زمین زاویه میل خورشیدی کاهش پیدا می‌کند و تقریباً عمودی می‌شود، زمین انرژی زیادی را می‌گیرد، از آن‌جایی که سطح زمین پوشیده از خاک و سنگ گرما در زمین جذب می‌شود و دمای آن را بالا می‌برد درحالی‌که در آب این‌طور نیست و سبب تبخیر می‌شود. این وضعیت در منطقه شبه قاره هند سبب می‌شود آب و خشکی دمای متفاوتی داشته باشند.»گرمای زیاد در زمین سبب کاهش فشار می‌شود و کمک می‌کند هوا به لایه‌های بالاتر جو برود، از طرفی یک هوای دیگر باید جای آن را بگیرد، این هوا از منطقه اقیانوس و سطح آب می‌آید که البته با خودش رطوبت هم می‌آورد، این رطوبت در خشکی تبدیل به ابر می‌شود که اصطلاحاً آزاد شدن گرمای نهان می‌گویند، چنین پدیده‌ای سبب ایجاد ابرهای انفجاری روی خشکی می‌شود و به آن طوفان‌های تندری هم می‌گویند، این روند فرآیند شکل‌گیری مونسون است.

«مونسون فقط در هند نیست در چین هم شاهد آن هستیم، اما مهمترین منطقه‌ای که مونسون شکل می‌گیرد شبه قاره هند، پاکستان و تا حدودی جنوب خاور ایران است، که البته در ایران خیلی ضعیف‌ت ر از هند است. این جریان‌های اقیانوسی از خاور سومالی، یعنی جنوبی‌ترین مناطق اقیانوس هند تا خاوری‌ترین مناطق اقیانوس هند به سمت شبه قاره هند روانه می‌شوند و این پدیده را شکل می‌دهند.»

توده هوای مرطوب موسمی

برخی سال ها در دوره گرم از اقیانوس هند به ایران نفوذ و موجب باران های سیلابی در جنوب خاور ایران می شود.

«قوی بودن و ضعیف بودن مونسون در ایران بسته به این دارد که چه مقدار جریان‌های مرطوب بتوانند از منطقه شبه قاره هند و پاکستان به سمت ایران نفوذ کنند، هر موقع نفوذ رطوبت قوی‌تر باشد بارندگی‌های جنوب خاور ایران هم قوی‌تر می‌شود، مانند (تیر ماه 1401).

 

.مونسون چه موقع به سمت بلوچستان ایران می‌آید؟

 

«اگر روی کشور ما در ترازهای میانی جو، جریان‌های شمالی ضعیف شوند و جریان‌های جنوبی تقویت شوند، طوری‌که بتوانند از شمال اقیانوس هند و خلیج فارس رطوبت را به سمت فلات ایران منتقل کنند، بعدازظهرها رگبار و رعدوبرق در مناطق جنوبی ایران هم شکل می‌گیرد، بارندگی در چنین وضعیتی ساعت مشخصی دارد، به‌طور معمول از ساعت سه و چهار بعدازظهر تا اوایل شب احتمال بارندگی وجود دارد که عمدتاً هم حدود بیست دقیقه تا نیم ساعت است و این‌طور نیست که ساعت‌ها بارندگی ادامه داشته باشد. این بارش‌های رگباری در ساعت‌های بعدازظهر شکل می‌گیرد و از آن‌جایی که در مناطق کوهستانی هستند تبدیل به رواناب می‌شوند.»

  

 

خصوصیات اقلیمی

تابستان‌های گرم و طولانی و زمستان‌های معتدل از ویژگی‌های اقلیمی بلوچستان جنوبی است. بارش‌های جوی در منطقه مورد مطالعه در قالب دو فصل کاملاً متمایز به شکل بارندگی‌های زمستانی و تابستانی اتفاق می‌افتد. بارندگی‌های این منطقه به دلیل وجود آب و هوای گرم بیابانی از مشخصات بارندگی‌های نواحی خشک پیروی می‌کنند. اکثر بارندگی‌های با مدت کوتاه، شدت نسبتاً زیاد و گسترش محدود می‌باشد و غالب بارش در فصل زمستان اتفاق می‌افتد. بارش‌های بهاره و تابستانه با رعد و برق همراه بوده و شامل چندین هسته جابجایی است.

این سامانه بارشی از منتهی الیه شرقی دریای مدیترانه حركت كرده و با حركت به سمت شرق خود، از سمت غرب كشور وارد شده و مناطق واقع در شمال غرب، غرب، جنوب غرب، و استانه ای واقع در دامنه های البرز جنوبی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.