مکران - تبخیر
تبخیر به عنوان فراینـد کلیـدي در چرخـۀ هیـدرولوژیک، بـر برنامه ریزي و مدیریت منابع آب تأثیر میگـذارد و نقش قابل ملاحظهای در اقلیم جهانی از طریق چرخه هیدرولوژی ایفا کرده و تخمین آن کاربردهای مهمی در پیش بینی رواناب، پیش بینی عملکرد محصول و طراحی کاربری اراضی، طراحی کانالهای آبیاری و تقسیم آب داشته و همچنین بر روی بلایای طبیعی نظیر خشکسالی مؤثر است
استانهای کویری ایران، به دلیل ویژگیهای اقلیمی خاص خود، با نرخ تبخیر بسیار بالایی مواجه هستند. این ویژگیها شامل موارد زیر است:
دمای بالا، تابش شدید خورشید، رطوبت پایین هوا، وزش بادهای گرم و خشک، پوشش گیاهی کم
به طور کلی، این عوامل باعث میشوند که میزان تبخیر در استانهای کویری ایران بسیار بالا باشد و منابع آب محدود این مناطق به سرعت از دست بروند. این موضوع، مدیریت منابع آب را در این مناطق بسیار حیاتی و چالشبرانگیز میکند.
.jpg)
منطقه مکران، که در جنوب شرقی ایران و در امتداد سواحل دریای عمان واقع شده است، نیز تحت تأثیر عوامل اقلیمی مشابهی قرار دارد که باعث افزایش تبخیر میشود. با این حال، شرایط مکران با سایر مناطق کویری ایران تفاوتهایی دارد:
•بادهای موسمی: منطقه مکران تحت تأثیر بادهای موسمی قرار دارد. این بادها، به ویژه در فصل تابستان، میتوانند رطوبت بیشتری را به منطقه وارد کنند، اما همچنین میتوانند با جابجایی بخار آب، سرعت تبخیر را افزایش دهند.
•دمای بالا: دمای هوا در مکران نیز به ویژه در فصل تابستان بسیار بالا است، که یکی از عوامل اصلی افزایش تبخیر است.
•تابش شدید خورشید: مکران به دلیل قرار گرفتن در عرضهای جغرافیایی پایین، تابش خورشید بسیار بالایی را دریافت میکند. این تابش باعث افزایش تبخیر میشود.
.jpg)
عوامل تشدید کننده تبخیر در مکران:
دما
افزایش دمای هوا به دلیل تغییرات اقلیمی، انرژی بیشتری برای تبخیر آب فراهم میکند در نتیجه با افزایش دما تبخیر نیز افزایش مییابد.
تغییرات الگوهای باد
بادهای موسمی در مکران، عمدتا از سمت اقیانوس هند میوزند و رطوبت را به منطقه منتقل میکنند. اما تغییرات در الگوی این بادها میتواند بر سرعت رطوبت در نتیجه تبخیر تاثیر بگذارد
به عنوان مثال، اگر بادهای خشکتر و گرمتر از سمت خشکی غالب شوند، رطوبت نسبی هوا کاهش یافته و سرعت تبخیر افزایش مییابد.
عواملی مانند ال نینو و تغییرات فشار اتمسفری در مقیاس بزرگ میتواند در تغییرات الگوهای باد موسمی مؤثر باشد.
ماههای گرمتر سال (از اردیبهشت تا مهر) معمولا شاهد بادهای قویتری هستند که میتوانند تبخیر را افزایش دهند
شوری آب
•منشاء این شوری میتواند طبیعی باشد (مثل شوری آب دریای عمان که به آبهای زیرزمینی نفوذ میکند) یا ناشی از فعالیتهای انسانی باشد.
•آبیاری با آب شور باعث میشود که نمک در خاک انباشته شود و این نمکها در نهایت به آبهای سطحی نفوذ میکنند و شوری آنها را افزایش میدهند.
• همچنین، استفاده بیش از حد از کودهای شیمیایی در کشاورزی میتواند باعث شوری خاک و آب شود.
فعالیتهای انسانی
•کشاورزی: آبیاری غرقابی سنتی باعث از دست رفتن حجم زیادی از آب به وسیله تبخیر میشود. در کشاورزی مدرن، روشهای آبیاری تحت فشار (مثل آبیاری قطرهای) به میزان قابل توجهی تبخیر را کاهش میدهد.
•صنعت: استفاده از آب در صنایع مختلف، باعث کاهش سطح آبهای سطحی میشود و این کاهش حجم آب، باعث افزایش نسبت سطح به حجم شده و در نتیجه تبخیر نسبی را افزایش میدهد.
•توسعه شهری: سطوح سخت و نفوذناپذیر شهری مانع نفوذ آب به خاک میشود و باعث میشود آب به سرعت تبخیر شود. همچنین توسعه شهری میتواند به تخریب پوشش گیاهی منطقه بیانجامد.
•برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی: پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی باعث میشود که آب به سطح نزدیکتر آمده و در معرض تبخیر قرار بگیرد.
.jpg)
تاثیر تبخیربر روی منطقه مکران
منابع آب
تبخیر شدید، باعث کاهش حجم آبهای سطحی تبخیر از خاک و آبهای زیرزمینی نیز باعث کاهش سطح آبهای زیرزمینی میشود
این شوری، کیفیت آب را کاهش داده و استفاده از آن را برای کشاورزی و شرب دشوار میکند.
کاهش منابع آب به دلیل تبخیر، خشکسالی را تشدید میکند و باعث کاهش پوشش گیاهی و افزایش بیابانزایی میشود.
کشاورزی
کمبود آب ناشی از تبخیر بالا، باعث کاهش عملکرد و بازدهی محصولات کشاورزی میشود.
شرایط کمآبی و تبخیر زیاد، باعث میشود کشاورزان نتوانند محصولات متنوعی را کشت کنند و مجبور به انتخاب محصولاتی شوند که مقاوم به کمآبی و شوری هستند.
به دلیل کمبود آبهای سطحی، کشاورزان به استفاده بیشتر از آبهای زیرزمینی روی میآورند، که این امر باعث کاهش بیشتر سطح آبهای زیرزمینی و تشدید مشکلات آب در بلندمدت میشود
محیط زیست
تخریب پوشش گیاهی:
کمبود آب ناشی از تبخیر، باعث کاهش پوشش گیاهی و افزایش بیابانزایی میشود. این امر، تنوع زیستی منطقه را کاهش داده و باعث فرسایش خاک میشود.
.jpg)
تبخیر زیاد باعث تغییرات اساسی در اکوسیستمهای منطقه میشود. تالابها و برکهها خشک میشوند، تنوع گونههای گیاهی و جانوری کاهش مییابد و تعادل اکولوژیکی بر هم میخورد.
•افزایش گرد و غبار:
کاهش پوشش گیاهی و خشک شدن خاک، باعث افزایش گرد و غبار در منطقه میشود. این گرد و غبار، کیفیت هوا را کاهش داده و باعث مشکلات تنفسی برای ساکنان میشود
اقتصاد
کاهش تولید محصولات کشاورزی و افزایش هزینههای تولید، باعث کاهش درآمد کشاورزان میشود. این امر، تأثیرات منفی بر اقتصاد محلی و معیشت ساکنان دارد
•افزایش هزینههای تأمین آب:
برای تأمین آب مورد نیاز، باید هزینههای بیشتری برای حفر چاهها، انتقال آب از مناطق دوردست، و شیرینسازی آب شور صرف شود. این امر، بار مالی زیادی را بر دوش دولت و ساکنان منطقه تحمیل میکند.
ناپایداری منابع آب و شرایط نامساعد محیطی، باعث کاهش سرمایهگذاری در بخشهای کشاورزی و گردشگری منطقه میشود
اجتماع
کمبود آب و شرایط نامساعد اقتصادی، باعث مهاجرت ساکنان منطقه به مناطق دیگر میشود. این امر، باعث کاهش جمعیت و از بین رفتن فرهنگ و سنتهای محلی میشود.
کمبود آب میتواند منجر به بروز تنشها و اختلافات اجتماعی بین جوامع محلی بر سر منابع آب شود.
•مشکلات بهداشتی:
کمبود آب و کاهش کیفیت آن، میتواند باعث افزایش بیماریهای مرتبط با آب (مانند بیماریهای گوارشی) شود
راهکارهایی در جهت سازگاری با تبخیر بالا در مکران
استفاده بهینه از منابع آب موجود:
•آبیاری هوشمند: استفاده از سنسورهای رطوبت خاک برای آبیاری به موقع و به اندازه مورد نیاز، و جلوگیری از آبیاری بیش از حد.
•مدیریت تقاضا: ترویج روشهای صرفهجویی در مصرف آب در بخشهای خانگی، کشاورزی و صنعتی
حفاظت از منابع آب سطحی و زیرزمینی:
•کنترل برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی
•جلوگیری از آلودگی منابع آب
استفاده از روشهای نوین آبیاری:
•آبیاری قطرهای و زیرسطحی: کاهش تبخیر آب از سطح خاک و افزایش کارایی آبیاری.
•آبیاری بارانی کم فشار: کاهش مصرف آب و افزایش یکنواختی توزیع آب.
استفاده از مالچ: پوشاندن سطح خاک با مواد آلی یا پلاستیکی برای کاهش تبخیر و حفظ رطوبت خاک