معرفی
مدیریت منابع آب امروزه از مهمترین دغدغه های کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه و نیز سیاست گذاران در مقیاس ملی و بین المللی به شمار می رود. مدیریت منابع آب، هم از نظر حفظ تعادل ذخایر آبی و تامین آب برای مصارف گوناگون و هم از منظر مخاطرات آبی و از دست رفتن جان و سرمایه، اهمیت حیاتی دارد. امروزه فناوری های مدرن و تکنولوژی سبز به کمک دانش بشری آمده و مدیریت منابع آب را ارتقا بخشده است. مدیریت جامع منابع (IWM) متناسب با وضعیت اقلیم، زمین شناسی و توپوگرافی هر منطقه دارای اجزاء تصمیم گیری متفاوت میباشد. در کشور ما به دلیل الگوبرداری های ناصحیح از روش های مدیریت منابع آب وارد شده از کشورهای مختلف، انسجام کافی و تناسب لازم با شرایط خاص کشور وجود نداشته و به همین دلیل اخیرا در ایران نیز مشابه کشورهای پیشرو در مدیریت منابع آب به ساختار مدیریت حوضه های آبریز تغییر یافت. روشهای سنتی وارداتی صرفاً بر اقدامات سازه ای تکیه دارد که باتوجه به ساختار جدید مدیریت منابع آب کشور، امید میرود استفاده از روشهای مدرن و به روز دنیا در مدیریت این منابع در دستور کار قرار گیرد.
کشور ما، بدلیل مواجهه با خشکسالی های مکرر و از سویی تغییرات اقلیمی هم با کمبود منابع آب و هم از سوی دیگر به طور شگرفی متاثر از مخاطرات آبی مانند سیل است. بر اساس آمار و اطلاعات موجود، علی رغم کاهش میزان بارش ها در دهه های اخیر سیلابها در صدر مخاطرات و بلایای طبیعی خسارت زا قرار گرفته است. از نمونه های آن می توان به وقایع سیل سال 1398 خوزستان و سیستان و بلوچستان و سیل اسفند سال 1402 منطقه چابهار و دشتیاری در شرق کشور اشاره نمود که خسارات زیادی را ایجاد کردند. به استناد آمار و اطلاعات، خسارات ناشی از سیل در پارهای از نقاط دنیا به ویژه در آسیا، در رتبه اول خسارات ناشی از بلایای طبیعی قرار دارد. از نظر زمان رویداد، می توان به این نکته مهم اشاره کرد که رخداد خسارت بار زلزله و خشکسالی هر چند سال یکبار بوده اما سیل سالیانه حداقل در یک نقطه از ایران به وقوع می پیوندد. از این رو مدیریت سیل از مهمترین وظایف حاکمیتی ارگانهای متولی است . میزان وقوع سیل در نقاط مختلف کشور از نقطه ای به نقطه دیگر متفاوت است. اما بر اساس اطلاعات موجود هیدروژئولوژیکی و هیدرولوژیکی و نیز داده های آماری، منطقه جنوب شرق کشور را به عنوان یکی از سیلخیزترین نقاط کشور نشان می دهند.
منطقه سیستان و بلوچستان با تکرار دوره های ترسالی و خشکسالی همیشه دچار بحران آب بوده است. در اسفند 1402 بخش جنوبی بلوچستان، کرانه و پسکرانه دریای مکران که در فاصله زمانی چهار تا هشت سال درگیر خشکسالی بوده است، دچار بارشهای سیلآسیای فصلی شده است. در بررسی عوامل منجر به افزایش سیلخیزی در جنوب شرق کشور میتوان به دو دسته از پدیده ها اشاره نمود. اولین عامل شرایط اقلیمی منطقه است که تحت تاثیر سامانههای رگباری مانسون جنوب غرب آسیا با بارش های سیل آسا همراه بوده، و از سویی دیگر بخشی از زبانههای جبهههای مدیترانهای و سامانه سودانی کم فشار نظیر بارشهای سالجاری منجر به وقوع بارشهای رگباری شدید و وقوع سیلابهای مخرب میگردند به گونهای که بارش اسفند ماه 1402 به میزان 200 میلیمتر در طی دو روز عامل اصلی وقوع سیل مخرب بوده است.
منطقه بلوچستان جنوبی و منطقه وسیعی از مظهر رودخانه رابچ، کاجو و سایر رودخانه ها، مسیر سیلابهایی از منطقه کوهستانی تا خلیج گواتر است که به صورت تقریبی طولی در حدود ۱۵۰ کیلومتر و عمقی حدود صد کیلومتر را شامل میشود. این محدوده، منطقه دشتی وسیعی است که ساکنان آن در طول زمان آموختهاند چگونه محیط زیست و طبیعت خود را که مبتنی بر اقتصاد کشاورزی و دامداری است به گونهای سازماندهی کنند که کمترین آسیب را در هر دو وضعیت خشکسالی و بارشهای سیلآسا متحمل شوند. مردم در طول زمان با تجربهای که به دست آوردهاند به نوعی به مهندسی موفق آب رسیدهاند که تا همین چند دهه اخیر پاسخ نسبی مناسبی دریافت کرده بودند. شاید تجارب تاریخی مردم در ایجاد «هوتک»ها برای ذخیره آب شرب مشترک حیوان و انسان و بندسارهای خاکی "دگارها" در ابتداییترین شکل و با کمترین امکانات، بیل و کلنگ و صرفا متکی بر نیروی کار انسان و حیوان برای مدیریت استانی و ملی و نظام مهندسی قابل درک نباشد، که چگونه مردم با شناخت عمیق خود از رفتار طبیعت در منطقه بلوچستان جنوبی مانند چاهان و زرآباد با احداث کیلومترها بند خاکی با ارتفاع کم و با دستان خالی سیلابها را از نقطه ورود به دشت مهار و آنها را به سرتاسر دشت هدایت میکردهاند و در فاصلههای چند کیلومتر بصورت کاملا مهندسی شده مکان سرریز آب زیادی را پیشبینی کرده و در واقع نوعی مهندسی آبخیزداری را اجرا می نمودند و به این ترتیب سیلابها را در تمامی دشت پخش میکردند تا از قدرت تخریب احتمالی بکاهند.
اما در نهایت عدم توجه به واقعیت جغرافیای طبیعی منطقه و تجربه صدها بلکه هزاران سال مردم محلی، با ذهنیت تئوریک و بدون مطالعه جدی و شناخت جغرافیای طبیعی بلوچستان جنوبی، اجرای طرحهای متنوع جادهسازی و سدسازی آن هم بدون رعایت حریم رودخانهها و پلسازیها با دهانههای کوچک و نامتناسب با حجم آب در بارشهای شدید و رگباری، منجر به ایجاد رواناب سطحی گسترده در منطقه شده که مهار نشدن آن از طرفی باعث ایجاد خسارات جانی و مالی گردیده و هم باعث هدر رفت آب و عدم ذخیره آن شده است.
عملیاتیکردن هرگونه طرحی در منطقه استان سیستان و بلوچستان و منطقه مکران مستلزم مطالعات علمی است. اجرا کردن هر طرحی بدون مطالعه و درک واقعیتهای محیطی، بیحاصل و تکرار اشتباهات قبلی و هدردهنده اعتبارات از یک طرف و تکرار فاجعه تحمیلشده به مردم بیپناه از طرف دیگر خواهد بود.
واقعیت مهم این است که بستن سدهای پرهزینه با ذهنیتی که در مناطق کوهستانی حوزه آبی البرز یا زاگرس، برای ذخیره آب شرب شهرهای بزرگ بوده انجام شده است، با توجه به ساختار جغرافیای طبیعی بلوچستان، به دو دلیل برای ذخیرهسازی آب سازگار نیست؛ نخست اینکه شیب زمین از مدخل ورود سیلابها به دشت بسیار کم است و با دشتی تقریبا با قابلیت ایستایی آب و پخش طبیعی آن در دشت روبهرو هستیم. این شیب ملایم تا ورود به خلیج گواتر در ساحل مکرانی اقیانوس هند تداوم مییابد و به صورت بطئی آب وارد اقیانوس میشود.
لذا با در نظر گرفتن شرایط زمین شناسی و اقلیمی منطقه جنوب شرق ایران و مشخصا استان سیستان و بلوچستان، یکی از مهم ترین اقدامات، ذخیره سازی آب در مخازن طبیعی است. این راهکار سبز، مزایای متعددی به همراه دارد از جمله کاهش خسارت ناشی از سیل به طور میانگین به میزان 2000 میلیارد تومان در سال، عدم وجود مشکلات مربوط به پسماندها در طرح شیرین سازی آب، عدم تغییر تنوع زیستی منطقه، عدم نیاز به آب شیرین کن و ایستگاه پمپاژ، تامین آب شرب منطقه و نیز آب مورد نیاز برای مصارف صنعت و کشاورزی. یکی از بهترین مناطق جهت ذخیره آب و جلوگیری از ایجاد سیلاب در استان سیستان و بلوچستان، ناودیس دوقلوی چاهان است که در جنوب راندگی چاهان و در شمالی ترین قسمت مکران ساحلی واقع شده است. در این ناودیس نرخ تبخیر از مناطق دشت اطراف کمتر و ذخیره آب بهتر صورت می گیرد و نیاز منطقه به سدسازی را به طور کامل برطرف می کند.
با در نظر گرفتن کلیه موارد فوق و به دنبال سیل مهیب سال ۱۳۹۸ و همچنین سیل اسفند ماه 1402 که موجب خسارات سنگین به مناطق مسکونی، کشاورزی، دامداری، صنعت، خدمات، بهداشت، زیست محیطی و شبکه راههای استان گردید و پس از آن به شکل حجم قابل توجهی از آب، که طبق اعلام مسئولین ذیربط بین پانصد میلیون متر مکعب تا دو هزار میلیون متر مکعب تخمین زده شد، وارد دریای عمان گردید شرکت فکور صنعت تهران از سال ۱۳۹۹ مطالعاتی را در منطقه بلوچستان جنوبی جهت مهار و هدایت این سیلابها با استفاده از روشهای نوآورانه و سازگار با محیط زیست شروع نمود که به لطف الهی نتایج بدست آمده از این مطالعات نوید بخش آیندهای روشن در جهت توسعه منطقه مکران میباشد، نتایج مطالعات یاد شده، توسط شرکت برساد شید ایرانیان در قالب این اطلس ارائه گردیده است.
امید است با پشتیبانی و یاری مسئولین محترم و نهادهای ذیربط در بازه زمانی مناسب و همچنین تامین سرمایه مورد نیاز توسط این شرکت، این ایده اجرایی شده و تاثیر شایسته و ملموسی بر زندگی مردم و توسعه منطقه بلوچستان جنوبی داشته باشد.
محمد وحید شیخ زاده نجار
موضوع فعالیت:
1.آبرسانی و سیستمهای آبیاری:
- آبرسانی، ذخیرهسازی، انتقال، تصفیه و توزیع آب
- جمعآوری روانابهای سطحی و لایروبی
- مطالعه، طراحی، ساخت، نظارت و نگهداری سیستمهای آبیاری و زهکشی
- مدلسازی کمی و کیفی آبهای سطحی و زیرزمینی
- سامانههای انتقال آب و شبکه توزیع شهری
- شیرینسازی آب و ایستگاههای پمپاژ
- تعمیر و نگهداری خطوط آب و فاضلاب
- مدیریت و اجرای پروژههای کشاورزی و محصولات جانبی
- طراحی و اجرای سدهای خاکی و بتنی
- مطالعات محیط زیستی و ژئوتکنیک
2. سیستمهای اطلاعات جغرافیایی (GIS) و نقشهبرداری:
- مشاوره و فعالیتهای GIS و سنجش از دور
- عکسبرداری هوایی و میکروژئودزی
- تهیه و چاپ نقشههای مبنایی و عمومی
- تولید نقشههای رقومی در زمینههای مختلف
- مطالعات آب و زمینشناسی و مهندسی معدن
- برنامهریزی شهری و ارزیابی محیط زیست
- تهیه چارتهای دریانوردی و کشتیرانی
3. پتانسیلیابی و استخراج معادن:
- اکتشاف، استخراج و بهرهبرداری از معادن
- آمادهسازی و تجهیز معادن
- تهیه طرح توجیهی و محاسبات فنی و اقتصادی
- انجام کلیه عملیات اکتشافی و مغزهگیری
- سرمایهگذاری در صنایع معدنی
4. تولید و تجارت:
- توزیع و تولید قطعات و کالاهای مجاز
- احداث و راهاندازی کارگاهها و کارخانهها
- تجارت الکترونیک مجاز و غیر هرمی
- خرید و فروش و واردات کالاهای مجاز
- اخذ وام و اعتبار بانکی از موسسات مالی داخلی و خارجی
