
پروژه - آب سطحی - رودخانه
رودخانه ها جریان طبیعی آبهای سطحی هستند كه در بستر معین بصورت فصلی یا دائمی جریان می یابند. رودخانه ها محدوده وسیعی از آبراهه های های كم عرض و با شیب تند كوهستانی تا رودهای آرام و عریض جاری در دشتها را شامل می شوند. نیاز انسان به آب باعث شده تا اكثر تمدنهای بشری در كنار رودخانهها شكل بگیرند.
انسانهای اولیه با زندگی در كنار رودخانه ها بطور فطری و تجربی آموخته بودند كه جهت استفاده بهینه از این منابع خدادادی، میباید رودخانه ها را دوست داشت و حتی در بعضی از فرهنگهای كهن آب و رودخانه بعنوان موجودی مقدس و حیات بخش مورد ستایش و احترام بود.
با توسعه شهرنشینی و اجرای طرح های عمرانی و دور شدن انسانها از رودخانه این دوستی گسسته شد و انسان با برداشت بی رویه شن و ماسه از بستر رودخانه، خانه و شهركسازی در حریم و بستر رودخانه، احداث سازه های تقاطعی و غیره اقدام به تعرض به رودخانه و بر هم زدن رژیم متعادل و پایدار آن نمود. رودخانه ها به مثابه موجودات زنده ای هستند كه در مقابل این تعارض اقدام متقابل نموده و لذا رژیم هیدرولیكی و رسوبی آنها در یك روند برای رسیدن به تعادل مجدد قرار میگیرد.
توجه نكردن به رفتار طبیعی رودخان هها و تغییر رژیم هیدرولوژیكی جریان م یتواند منجر به پیامدهایی همچون ایجاد سیلابهای مخرب و آسیب به جوامع روستایی و شهری، اراضی كشاورزی و همچنین صنعت مستقر در پایین دست، فرسایش بستر و تخریب تاسیسات موجود در بستر رودخانه و همچنین زمینهای اطراف در نتیجه تغییر در مسیر جریان جریان كه میتواند به از بین رفتن زیرساختها، جاده ها و زمین های كشاورزی منجر شود و خسارات اقتصادی بزرگی را به همراه داشته باشد، كاهش كیفیت آب و آلودگی منابع آبی، از بین رفتن تنوع زیستی و اكوسیستم ها و نابودی زیستگاههای طبیعی و كاهش تنوع زیستی شود.
انسانهای اولیه با زندگی در كنار رودخانه ها بطور فطری و تجربی آموخته بودند كه جهت استفاده بهینه از این منابع خدادادی، میباید رودخانه ها را دوست داشت و حتی در بعضی از فرهنگهای كهن آب و رودخانه بعنوان موجودی مقدس و حیات بخش مورد ستایش و احترام بود.
با توسعه شهرنشینی و اجرای طرح های عمرانی و دور شدن انسانها از رودخانه این دوستی گسسته شد و انسان با برداشت بی رویه شن و ماسه از بستر رودخانه، خانه و شهركسازی در حریم و بستر رودخانه، احداث سازه های تقاطعی و غیره اقدام به تعرض به رودخانه و بر هم زدن رژیم متعادل و پایدار آن نمود. رودخانه ها به مثابه موجودات زنده ای هستند كه در مقابل این تعارض اقدام متقابل نموده و لذا رژیم هیدرولیكی و رسوبی آنها در یك روند برای رسیدن به تعادل مجدد قرار میگیرد.
توجه نكردن به رفتار طبیعی رودخان هها و تغییر رژیم هیدرولوژیكی جریان م یتواند منجر به پیامدهایی همچون ایجاد سیلابهای مخرب و آسیب به جوامع روستایی و شهری، اراضی كشاورزی و همچنین صنعت مستقر در پایین دست، فرسایش بستر و تخریب تاسیسات موجود در بستر رودخانه و همچنین زمینهای اطراف در نتیجه تغییر در مسیر جریان جریان كه میتواند به از بین رفتن زیرساختها، جاده ها و زمین های كشاورزی منجر شود و خسارات اقتصادی بزرگی را به همراه داشته باشد، كاهش كیفیت آب و آلودگی منابع آبی، از بین رفتن تنوع زیستی و اكوسیستم ها و نابودی زیستگاههای طبیعی و كاهش تنوع زیستی شود.
.jpg)
نتیجه عدم توجه به رفتار رودخانه و تشدید سیلاب های مخرب
.jpg)
نتیجه عدم توجه به رفتار رودخانه و فرسایش شدید بستر و تخریب تاسیسات موجود در بستر و اراضی
حاشیه رودخانه
ساختار رودخانه های منطقه سیستان و بلوچستان
ساختار مورفولوژیكی رودخانه ها و مسیل های استان سیستان و بلوچستان تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله زمینشناسی، اقلیم، هیدرولوژی و فعالیتهای انسانی قرار دارد. این رودخانه ها و مسیل ها دارای ویژگیهای منحصر به فردی هستند كه آنها را از سایر آبراهه های كشور متمایز میكند.
• اكثر رودخانه های این منطقه دارای جریان های فصلی هستند. به دلیل اقلیم خشك و نیمه خشك منطقه، این رودخانه ها در فصل های بارانی پرآب میشوند و در فصل های خشك جریان آب كمتری دارند. این ویژگی باعث میشود كه بستر رودخانه ها اغلب خشك باشد و تنها در زمان بارندگی ها پرآب و سیلابی شوند.
• ساختار زمین شناسی منطقه كه شامل سنگهای رسوبی و آتشفشانی است، باعث فرسایش شدید بستر و حاشیه رودخانه ها و مسیل ها میشود. این فرسایش منجر به تشكیل كانال های عمیق و پیچ درپیچ در بستر و كناره ها میگردد
• به دلیل بارش های شدید و ناگهانی در منطقه، رودخانه های منطقه مستعد سیلاب های ناگهانی هستند. این سیلابها میتوانند باعث تغییرات سریع در بستر رودخانه ها و مسیل ها و ایجاد مسیرهای جدید شوند
• رودخانه های منطقه به دلیل جریانهای فصلی و سیلابهای ناگهانی، مقادیر زیادی رسوبات را با خود حمل میكنند. این رسوبات در طول مسیر رودخانه و به ویژه در مناطق پایینی و دشتها رسوب میكنند و باعث تغییر شكل بستر رودخانه ها میشوند.
• مناطق پایینی و دشتهای حاصلخیز در مسیر رودخانه ها اغلب مستعد سیلاب هستند و بسترهای گستردهای برای تجمع آب دارند.
دستكاری بستر رودخانه های فصلی كه مستعد سیلابهای ناگهانی هستند، میتواند پیامدهای جدی و خطرناكی به همراه داشته باشد. رودخانه های فصلی به دلیل تغییرات ناگهانی در جریان آب و سیلابهای غیرقابل پیشبینی، نیازمند مدیریت دقیق و هوشمندانه ای هستند.
ساختار مورفولوژیكی رودخانه ها و مسیل های استان سیستان و بلوچستان تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله زمینشناسی، اقلیم، هیدرولوژی و فعالیتهای انسانی قرار دارد. این رودخانه ها و مسیل ها دارای ویژگیهای منحصر به فردی هستند كه آنها را از سایر آبراهه های كشور متمایز میكند.
• اكثر رودخانه های این منطقه دارای جریان های فصلی هستند. به دلیل اقلیم خشك و نیمه خشك منطقه، این رودخانه ها در فصل های بارانی پرآب میشوند و در فصل های خشك جریان آب كمتری دارند. این ویژگی باعث میشود كه بستر رودخانه ها اغلب خشك باشد و تنها در زمان بارندگی ها پرآب و سیلابی شوند.
• ساختار زمین شناسی منطقه كه شامل سنگهای رسوبی و آتشفشانی است، باعث فرسایش شدید بستر و حاشیه رودخانه ها و مسیل ها میشود. این فرسایش منجر به تشكیل كانال های عمیق و پیچ درپیچ در بستر و كناره ها میگردد
• به دلیل بارش های شدید و ناگهانی در منطقه، رودخانه های منطقه مستعد سیلاب های ناگهانی هستند. این سیلابها میتوانند باعث تغییرات سریع در بستر رودخانه ها و مسیل ها و ایجاد مسیرهای جدید شوند
• رودخانه های منطقه به دلیل جریانهای فصلی و سیلابهای ناگهانی، مقادیر زیادی رسوبات را با خود حمل میكنند. این رسوبات در طول مسیر رودخانه و به ویژه در مناطق پایینی و دشتها رسوب میكنند و باعث تغییر شكل بستر رودخانه ها میشوند.
• مناطق پایینی و دشتهای حاصلخیز در مسیر رودخانه ها اغلب مستعد سیلاب هستند و بسترهای گستردهای برای تجمع آب دارند.
دستكاری بستر رودخانه های فصلی كه مستعد سیلابهای ناگهانی هستند، میتواند پیامدهای جدی و خطرناكی به همراه داشته باشد. رودخانه های فصلی به دلیل تغییرات ناگهانی در جریان آب و سیلابهای غیرقابل پیشبینی، نیازمند مدیریت دقیق و هوشمندانه ای هستند.
.jpg)
ساختار بستر و كناره های عمده رودخانه های استان سیستان و بلوچستان
.jpg)
ساختار ناپایدار عمده رودخانههای استان سیستان و بلوچستا ن
رودخانه های منطقه مطالعاتی
رودخانههای مهم استان سیستان و بلوچستان نیز مانند مناطق کوهستانی اش در دو ناحیه سیستان و بلوچستان بهعلت موقعیت اقلیمی به صورت دائمی و فصلی متفاوت است. از مهمترین رودخانههای دائمی ناحیه سیستان می توان به رودخانه هیرمند اشاره کرد که ازکوههای هندوکش و ارتفاعات بابا یغما در باختر کابل افغانستان سرچشمه گرفته و پس از طی 1050 کیلومتر وارد خاک ایران می شود و در نقطه مرزی به دو شاخه تقسیم میشود که یک شاخه آن در امتداد مرز جریان دارد و بعد از گذر از دشت سیستان به دریاچه هامون متصل می شود.


رودخانههای محدوده مورد مطالعه
از مهمترین رودخانه های موجود در بلوچستان نیز می توان به کهیر، نیک شهر، بمپور، کاجو، سرباز، باهو کلات، ماشکید یا ماشکل، رابیچ یا فنوج، سیانجان یا تلخ آب، لادیز و گزو اشاره کرد.

رودخانه نیکشهر
این رودخانه یکی از بزرگترین رودخانه های پهنه مکران چه از نظر درازا و چه از نظر حوضه آبریز میباشد. سرچشمه شاخههای آن از کوههای جنوب ایرانشهر منشاء میگیرند. حوضه آبریز این رودخانه بیشتر از چند صد کیلومتر مربع است. در فصول بارندگی یکی از مهیبترین روانابها در این رودخانه و شاخههای آن جاری میشود. که در صورت کنترل و ساماندهی آبهای رواناب و فصلی این رودخانه، میتوان بزرگترین ذخیره آبی کشور را جهت انتقال به شهرهای ساحلی دریای عمان و نیز برگرداندن و انتقال آنها به سوی زاهدان و زابل بهوجود آورد. درازای این رودخانه 85 کیلومتر و پهنای متوسط شاخه اصلی آن 300 متر است.


رودخانه کهیر
ادامه رودخانه نیکشهر بهسوی جنوب رودخانه کهیر نامیده شده که از روستایی بههمین نام که در کوهپایههای این بخش از مکران ساخته شده گرفته شده است. در شمال روستای کهیر و بر روی این رودخانه یک سد در حال ساخت وجود دارد. آب این سد میتواند در ضمن رساندن آب به بندر کنارک و مناطق فرودگاهی کنارک، در کشاورزی مورد استفاده قرار گیرد. در صورت ایجاد سدهای دیگر و بهویژه سدهای رسوبگیر بر روی این رودخانه و توان انباشتن آب بیشتر میتوان در این منطقه بهترین مرکبات و میوههای گرمسیری را پرورش داد.


رودخانه کهیر از کوه بن تاق سیاه کوه در 38 کیلومتری شمال باختر نیکشهر سرچشمه میگیرد و به نام رودخانه دارخان به سوی جنوب سرازیر میشود. این رودخانه در طول مسیر با رودخانههای کوچک متعدد مخلوط شده و در نهایت در ناحیه کنارک، به نام کهیر نامیده میشود.

رودخانه گراکان
این رودخانه در آغاز سه شاخه بزرگ و سه حوضه آبریز بزرگ از خاور به باختر را بنامهای رودخانههای جودار (مورتگان)، ملوران (Malouran) و بنت (Bent) را بهوجود آورده است. سرشاخههای هر سه شاخه رودخانه از کوههای جنوب فنوج در جنوب جازموریان سرچشمه گرفتهاند. سنگهای منشاء از شمال به جنوب سنگهای افیولیتی کرتاسه پسین، مجموعههای در هم آمیخته تکتونیکی سنگهای رسوبی و افیولیتی، فیلیشهای ائوسن میباشند. حوضه آبریز این رودخانه نیز دارای وسعتی چند صد کیلومتر مربعی است. بستر رودخانه که نشان از جاری شدن حجم بسیار بالایی از آب در درون آنها دارد بسیار پهن است و در هنگام جاری شدن آبهای فصلی و روانابها میتواند تولید کننده میلیونها متر مکعب آب شرب و کشاورزی و حتی صنعتی باشد. بر روی یکی از شاخههای جنوبی رودخانه که دارای حوضه آبریز در سوی شمال باختر شاخه اصلی میباشد و حوضه آبریز به نسبت بزرگی نیز دارد، میتوان جایگاههای مناسبی برای ساخت سد تعریف نمود. درازای رودخانه گراکان از سر منشاء تا ورود به دریای عمان 120 کیلومتر و میانگین پهنای شاخههای سه گانه شمالی به ترتیب 100 متر و میانگین شاخه اصلی 350 متر است.




رودخانه رابیچ (فنوج)
این رودخانه در 120 کیلومتری جنوب باختری ایرانشهر از ریزابههای متعدد سرچشمه میگیرد و در حوالی روستای فنوج به رودهای رامپ، گواسن و کرزچی پیوسته و به نام رود فنوج از دره میان کوه های داندهور در خاور و سفیدکوه در باختر، به سوی جنوب روان میشود. این رود پس از گذشتن از بخش بنت، کارواندر و گالگ، وارد شهرستان چابهار میشود و در این ناحیه به رودهای دیگر پیوسته و با نام رودخانه رابیچ در جنوب روستای گالگ، به دریای عمان میریزد.



تصویر ماهوارهای از منطقه مطالعاتی همراه آبراههها و رودخانهها
رودخانههای لاش و گاجو و مسیر انتقال رواناب به ناودیس پتن پیس
رودخانه گراگان، در آغاز سه شاخه بزرگ بوده و از سر منشاء تا ورود به دریای عمان 120 کیلومتر طول دارد. هر سه شاخه رودخانه از کوههای جنوب فنوج در جنوب جازموریان منشا می گیرند و میانگین پهنای شاخههای سه گانه شمالی به ترتیب 100 متر می باشد.


رودخانههای حوضه آبریز بنت- هنگام
رودخانه بنت: اين رودخانه امتداد رودخانه فنوج است كه در زير حوضههاي بنت و پاياب رابیچ جريان دارد. رودخانه ساگوز از ساحل راست و در باختر زير حوضه بنت به آن ميپيوندد و از ساحل چپ نيز رودخانه چاهخان با جهت خاوری - باختری پس از پيوستن به رود بنديني به آن ميپيوندد.
رود بنديني خود از رودهاي مهم زير حوضه بنت ميباشد كه از به هم پيوستن سرشاخههاي: آوگار، نسپران، چاه علي، زارت، كهلو و چاهستان تشكيل ميشود و در نيمه خاوری حوضه بنت با جهت شمال خاوری تا جنوب باختری، تا تلاقي با بنت جريان دارد. رودخانه بنت پس از تلاقي با رودخانههاي بنديني و چاهخان جهت شمال خاوری - جنوب باختری ميگيرد و در ادامه مسير خود از ساحل راست به رودخانه گديج از زير حوضه مجاور ميپيوندد و پس از تلاقي با رود برگ از ساحل چپ، وارد زير حوضه پاياب رابیچ ميشود. در اين زير حوضه رودخانه گهيان از ساحل چپ و رودخانه كاران از ساحل راست به آن پيوسته و به رود رابیچ تغيير نام پيدا كرده و به سمت درياي عمان جاري ميشود.
رودخانههای حوضه آبریز کهیر
رودخانه نیکشهر از تلاقی رودهای شها و گمگ پدید میآید و این رودخانه رژیم روانابی داشته و بخش عمده مسیر آن بهویژه در سرشاخهها شرایط کوهستانی دارد. از جمله رودخانههای حوضه کهیر میانی که به آن ملحق میشود رود ترامپوک است. رودخانه کهیر پس از طی مسیر به دریای عمان جاری میشود.
رودخانههای حوضه آبریز فنوج
رودخانه فنوج رودخانه اصلي زير حوضه فنوج است. جهت اين رودخانه تقريباً شمالي- جنوبي است. اين رودخانه پس از خروج از حوضه به رودخانه بنت تغيير نام ميدهد.


