
مکران - سیل


سالانه 569 میلیون متر مکعب آب سطحی حاصل از بارش های منطقه به صورت رواناب وارد دریای عمان می شود. اخیرا گزارشات غیر رسمی حجم رواناب وارد شده به دریای عمان را تا 2 میلیارد متر مکعب برآورد کرده است.

ساختارهای طبیعی مرتبط با سیلاب استان
رودخانههای مهم استان شامل رودخانه هیرمند در سیستان است كه شاهرگ حیاتی این منطقه میباشد .در بلوچستان رودخانههای مهم شامل رودخانه بمپور در ایرانشهر، رودخانه سرباز در شهرستان سرباز، رودخانههای كاجو و كهیر در نیكشهر، رودخانه باهوكلات در چابهار و رودخانه ماشکید در سراوان است.
تالابهای بینالمللی هامون در منطقه سیستان با مساحت 4000 كیلومترمربع و عمق متوسط 5 متر بزرگترین دریاچه آب شیرین كشور است و به سه قسمت پوزك، صابوری و هیرمند تقسیم شده است.
اهمیت این دریاچه بهعلت آب شیرین و امکان صید ماهی در سالهای پرآبی و تأمین علوفه دامها از طریق حاشیه و نیزارهای آن میباشد .همچنین در مواقع پرآبی تالابها، جریان آب از طریق آبراه شیله به مرز افغانستان بر میگردد.
تالاب جازموریان در منطقه بلوچستان یك دریاچه فصلی است و در مغرب بلوچستان مابین كوههای مکران و كوههای شاهسواران واقع شده است. بخش زیادی از این دریاچه در استان كرمان قرار دارد. این دریاچه دارای آب شیرین است. تالاب جازموریان از مهمترین تالابهای استان محسوب میشوند.
بررسی وضعیت سیل خیزی سیستان و بلوچستان
همانطور که در نقشه ملاحظه میگردد شهرهای شمالی این استان (سیستان) در حوضه آبریز رودخانههای هیرمند و هامون واقع شده که طی زمستان اخیر هوای سرد و حتی برف را نیز تجربه کرده است. شهرهای جنوبی استان یا مکران و ساحل دریای عمان (بلوچستان) نیز در بارش اخیر با دریافت مقادیر بالای بارشهای رگباری با سرریز شدن سدها با رخداد سیلاب مواجه گردیدهاند. باید توجه داشت که شرایط طبیعی استان به گونهای است که بارندگی شهرهای شمالی به پایین دست سرازیر شده و با توجه به قرارگیری این شهرها در کنار سواحل مکران، وضعیت سطح آب زیرزمینی، شرایط خاک ساحلی و نفوذپذیری آن، سطح زمین برای مدتی با آبگرفتگی مواجه میگردد.
جدول زیر خسارت به وقوع پیوسته در استان سیستان و بلوچستان که در پی بارندگیهای شدید در مناطق جنوبی این استان رخ داده را نشان میدهد. رودخانههای فصلی طغیان کرده و باعث بسته شدن 15 راه اصلی و فرعی در این استان شدند. حدود 3000 خانه در مناطق ایرانشهر، سرباز، نیکشهر، کنارک و غیره آسیب دیدند. همچنین 3 روستا بهدلیل هم جواری با رودخانه بهطور کامل تخلیه شدند.

توزیع رخداد و خسارت رواناب در دوره1331 تا 1370 (معاونت آب و ابفا، 1395)
بهطور میانگین هر یک سال و نیم، یک سیل مهیب در استان سیستان و بلوچستان وجود داشته که در کنار خسارتهای جانی، خسارتهای مالی زیادی هم به بار آورده است.
میزان خسارات سیل طی پانزده سال گذشته (1385-1400) در استان سیستان و بلوچستان بهطور میانگین سالانه 2000 میلیارد تومان برآورد گردیده است. (بر اساس گزارش سازمان مدیریت بحران کشور، وزارت کشور)
شامل بخشهای مناطق مسکونی، کشاورزی، دامداری، صنعت، خدمات، بهداشت و زیست محیطی (سازمان مدیریت بحران کشور)

بررسی سوابق سیلابهای پیشین منطقه بلوچستان جنوبی
استان سیستان و بلوچستان با توجه به شرایط آب و هوایی در سالهای اخیر به دفعات تحت تأثیر سیلابهای شدید قرار گرفته است. از مهمترین سیلاب سالهای اخیر در این استان میتوان به سیلاب هیرمند در سال 1395 اشاره نمود.
شدت سیلاب اسفند 1402 در حوضه آبریز بنت هنگام بهدلیل موقعیت جغرافیایی، شرایط خاص اقلیمی، زمینشناسی و عوامل حوضهای بیشتر بوده و همه ساله حجم عظیمی از جریان سیلاب باعث تخریب اماکن مسکونی، اراضی کشاورزی و خسارات جانی و مالی زیادی میگردد.
شهر بنت مرکز بخش بنت از توابع شهرستان نیکشهر در ۸۵ کیلومتری شمالغرب نیکشهر و ۴۵ کیلومتری جنوب شهر فنوج، در ارتفاع ۴۰۰ متری از سطح دریا واقع شدهاست. حوزه شهری بنت در حدود ۱۵ کیلومتر مربع وسعت دارد .بنت منطقهای نیمه کوهستانی که غرب و شمال آن تپههای زرد قرار دارند در قسمت شرق تا انتهای شهر مسیر رودخانه موسوم به بنت قرار گرفته است که از شمال فنوج سرچشمه میگیرد و از نوار شرق بنت عبور میکند و حدود ۸ کیلومتر در حوزه شهری قرار میگیرد. جنوب شهر بنت هم مسیر رودخانه مذکور که در دو طرف آن روستاهای واقع شدهاند. رودخانه بنت پس از عبور از تنگه فنوج و عبور از رشته کوههای سفیدکوه وقتی که به حوزه شهر بنت میرسد در دو طرف آن روستاهایی قرار گرفتهاند.
سوابق کلی وقوع سیل در منطقه بلوچستان جنوبی:


سیلاب 1395
در مرداد 1395 بهدلیل طغیان رودخانههای فصلی بهدنبال بارندگی طولانی در مناطق مختلف استان و مجدداً رخداد سیلاب در دی ماه، حدود 3000 خانه در مناطق ایرانشهر، سرباز، نیکشهر و کنارک آسیب دیدند. همچنین 3 روستا بهدلیل همجواری با رودخانه کاملاً تخلیه شدند.
بررسی سیلاب دی 1398
این سامانه بارشی از اواسط روز چهارشنبه 18 دی 1398، از منتهیالیه شرقی دریای مدیترانه حركت كرده و با حركت بهسمت شرق خود، از سمت غرب كشور وارد شده و مناطق واقع در شمالغرب، غرب، جنوبغرب، و آستانهای واقع در دامنههای البرز جنوبی را تحت تأثیر قرار داده است. سپس با تقویت جریانات جنوبی، از اواخر وقت روز پنجشنبه )مورخ 1398/10/19(، بر شدت و میزان بارشها در استانهای جنوبی بهتدریج افزوده شده است. نقشه ناهنجاری سرعت باد تراز بالای جو، در روز شنبه 21 دی 1398 نیز نمایانگر واگرایی شدید در تراز بالا بوده كه منجر به همگرایی تراز پایین و تقویت و تشدید ناپایداریها در این مناطق شده است.
همزمان چرخندگی تراز 500 هکتوپاسکال روز شنبه 21 دی 1398 نیز دو مركز كم فشار (L) را نشان داده كه با مناطق بیشینه بارش همخوانی دارد.
ریزش سنگین باران، وقوع تندباد لحظهای، مه گرفتگی، كاهش 10 درجهای دمای هوا و یخبندان شبانه از مهمترین پدیدههایی بودند كه در طی سه روز رخداد سیلاب، استان سیستان و بلوچستان را درگیر كرد. شدت این بارشها در شهرستانهای نیکشهر، فنوج، كنارك، چابهار، دلگان و بهطور كلی نواحی مركزی و جنوب استان بود. با وجود 2 سد بزرگ پیشین و زیردان در منطقه، بهدلیل سرریز شدن آنها در منطقه دشتیاری و باهوكلات روستاها در محاصره سیل قرار گرفتند.
آمار ثبت شده در ایستگاههای هواشناسی استان سیستان و بلوچستان نیز مطابق اظهارات روابط عمومی اداره كل هواشناسی این استان، نشان میدهد كه استان سیستان و بلوچستان در مقایسه با 20 سال اخیر بارشهای بیسابقهای را دریافت نموده است.
نقشه مجموع بارش 24 ساعته تجمعی در مدل GFS نیز استقرار هسته بیشنه بارش را بر روی جنوبشرق، شرق و شمالشرق كشور نشان داده است.(منابع تصاویر: تارنمای پژوهشکده سوانح طبیعی)
lsd
بر اساس آخرین اطلاعات دریافتی از 15 ایستگاه بارانسنجی، میزان بارش دریافتی استان بیش از 100 میلیمتر گزارش شده كه معادل بارشهای یك سال زراعی استان در بلندمدت است. طبق آمار ارائه شده در خصوص میزان بارش دریافتی، 17 ایستگاه این استان بارشی بین 100 تا 186 میلیمتر را ثبت نمودهاند و از 145 ایستگاه بارندگی، 94 ایستگاه بارش بیش از 50 میلیمتر را دریافت نمودهاند.

از جمله ابعاد این سانحه میتوان به دبی سیلاب در برخی مقاطع اشاره نمود بهطوری كه حجم آب پس از پر شدن برخی سدها شامل: زیردان، پیشین، كلك و خیرآباد، در منطقه حادثه دیده به 3500 مترمکعب در ثانیه سرریز شد (منابع تصاویر: تارنمای پژوهشکده سوانح طبیعی)

اثرات توپوگرافی منجر به رخداد سیلاب
تأثیر توپوگرافی در برخی از مناطق بر رخداد و تشدید سیلاب قابل مشاهده است. ازجمله مناطقی كه بیشترین تأثیر را از سیلاب استان پذیرفتند میتوان به محدوده دریاچه جازموریان و مناطق جنوبی و ساحلی استان سیستان و بلوچستان و در مجاورت دریای عمان اشاره نمود.
با توجه به شرایط توپوگرافی اطراف دریاچه، مسیرهای حركت رواناب در جهات مختلف به سمت دریاچه نشان داده شده است. با توجه به این تصاویر، تأثیر شرایط توپوگرافی در ایجاد و تشدید این سیلاب را مشخص نمود.

تأثیر شیب توپوگرافی بر شکلگیری سیلاب 1398 در استان سیستان و بلوچستان:(1947 روستا تحت تأثیر سیلاب قرار گرفته اند)

14 شهرستان در استان سیستان و بلوچستان در سیلاب 18 دی 1398 تحت تأثیر قرار گرفتند. این شهرستانها شامل: ایرانشهر، چابهار، خاش، دلگان، زاهدان، سرباز، سراوان، سیب و سوران، فنوج، كنارك، مهرستان، میرجاوه، نیكشهر و هیرمند بودند. در این سیلاب شهرستانهای كنارك، فنوج، دلگان، چابهار و سرباز كه جزو شهرستانهای نیمه جنوبی استان بودند شرایط بحرانی را تجربه كردند.

رواناب سطحی حاصل از سیلاب اخیر در بخشهای مختلف جنوب استان سیستان و بلوچستان که با رنگ آبی فیروزهای نشان داده شده است.
شهرستانهای تحت تأثیر سیل عبارتاند از:
نیکشهر، قصرقند، دشتیاری ، چابهار، کنارک، خاش، سیب و سوران، فنوج، ایرانشهر، بمپور ، میرجاوه، دلگان، سراوان، زرآباد، سرباز، راسک، مهرستان، لاشار، تفتان.

سیلاب 1400
در این سال در ماههای تیر و مرداد چندین مرتبه سیلاب در شهرستانهای مختلف خساراتی را به باغات و برخی از منازل روستایی وارد نمود.
سیلاب 1401
در مرداد ماه بهدلیل بارندگی ناشی از بارندگیهای سامانه مونسون شهرستانهای دشتیاری، قصرقند، نیکشهر و چابهار و روستاهای آن درگیر سیل شدند و خسارات زیادی به زیرساختها و تأسیسات، منازل و باغات وارد گردید.

بررسی حادثه سیلاب اسفند 1402
ششم اسفند ماه سال 1402 در پي بارندگيهاي شديد در 11 شهرستان سيستان و بلوچستان منجر به وقوع سيلاب شد و بيش از 110 هزار نفر از مردم روستاهاي جنوب اين استان دچار وضعيت بحراني شدند.
بارش 6 و 7 اسفند ماه 1402 سبب جاري شدن سيل در استان سيستان و بلوچستان باعث بسته شدن مسير بيش از ۲۷۰ روستا در دو شهرستان جنوبي اين استان شد و سيل منجر به قطع دسترسي به ۲۳۰ روستا و خسارتهاي زيادي به واحدهاي مسكوني، اراضي كشاورزي و تاسيسات عمومي وارد شده است.
16 شهرستان استان سیستان و بلوچستان از 9 اسفند ماه درگیر سیل و آبگرفتگی ناشی از بارشها شدهاند که شامل شهرستانهای نیکشهر، قصرقند، دشتیاری، چابهار، کنارک، خاش، سیب و سوران، فنوج، ایرانشهر، میرجاوه، دلگان، سراوان، زاهدان، نیمروز، سرباز و مهرستان هستند.
هواشناسی و تحلیل جوی سیلاب
درخصوص سیلاب اسفند 1402 توده کم ارتفاع مدیترانهای در ناحیه شرقی دریای مدیترانه مستقر شده و خط بارشی در بین مرکز پر ارتفاع آفریقا با پرفشار سرد اوراسیا شکل گرفته به طوریکه در مرکز توده کم فشار مدیترانهای تکامل پیدا کرده و شروع فعالیت سیستم نسبتاً قدرتمندی را در بر همکنش این شرایط بهوجود آورده است. با عقب نشینی نسبتاً ناهنجار پر ارتفاع جنب حاره تا مناطق جنوبی دریای عرب و تشکیل الگوی واچرخند در تراز میانی، گسیل هوای مرطوب غرب اقیانوس هند در بازوی چپ این واچرخند به سمت مرکز کم فشار مدیترانه و خط همگرای متراکم پایین سوی آن اتفاق افتاده است. سامانهی مدیترانهای با حمایت آبهای دریای سیاه و مدیترانه از سمت غرب وارد کشور شده و غرب و مرکز و شمال شرق را پوشش داده و شاخه جنوبی با حمایت جریانات مرطوب هند شرقی، نواحی جنوبی کشور را دربرگرفته و پیک فعالیت آن در جنوب سیستان و بلوچستان، سیلاب و آبگرفتگی را رقم زده است.
احتمال آبگرفتگی معابر، جاری شدن سیلاب و رخداد رعد و برقهای قدرتمند، در برخی نقاط سیستان و بلوچستان (نصرتآباد و فنوج)در تصویر نشان داده شده است. (مجموع بارشها در 15 و 16 اسفند سال 1402 به میلیمتر، بر اساس مدلGFS آمریکا)

میزان بارشهاي ثبت شده در پاییز و زمستان سال 1402 استان سیستان و بلوچستان


وضعیت استان سیستان و بلوچستان از لحاظ رخداد سیلاب اسفند 1402
سيلاب اسفند 1402 سبب طغيان رودخانههاي فصلي و بارش سنگين در قصرقند، بخش تلنگ، دشتياري، بخش پلان، پيرسهراب و خسارت سنگيني به بخش كشاورزي، واحدهاي مسكوني خشتي و گلي، راههاي روستايي و زيرساختهاي شهري و روستايي شده بهطوري كه راه تمام روستاها بسته شده و هيچ ارتباطي با ساير شهرستانهاي همجوار و حتي يك روستا به روستاي ديگر وجود ندارد.
16شهرستان استان سیستان و بلوچستان از 9 اسفند ماه درگیر سیل و آبگرفتگی ناشی از بارشها شدهاند که شامل شهرستانهای نیکشهر، قصرقند، دشتیاری، چابهار، کنارک، خاش، سیب و سوران، فنوج، ایرانشهر، میرجاوه، دلگان، سراوان، زاهدان، نیمروز، سرباز و مهرستان هستند. با توجه به 90 ایستگاه هواشناسی استان سیستان و بلوچستان میتوان دریافت که زرآباد ۳۶ میلیمتر، فرودگاه ایرانشهر ۱۹.۲ میلیمتر، سراوان ۲۰.۲ میلیمتر و مهرستان ۱۷.۲ میلیمتر بارش داشتهاند.
بارش شدید سبب سرریز شدن سد زيردان شد و آب در پاييندست سد با حجم بسيار بالا در جريان است.
بارندگي در بالادست سبب شده تا جريان آب رودخانههاي منطقه در هر ثانيه از ۲ ميليون ليتر عبور كند، براي مثال: جريان رودخانه كاجو در بالادست به ۲ ميليون و ۲۰۰ هزار ليتر در ثانيه رسيد. چهار سال قبل بارش شديد باران از 18 دي ماه 1398 منجر به جاري شدن سيل در استانهاي هرمزگان، كرمان و سيستان و بلوچستان در جنوب ايران شد.
منبع :پژوهشکده اقلیمشناسی و تغییر اقلیم پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو کشور

خسارات سیلاب اسفند ماه 1402 در بلوچستان جنوبی

گزارش مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور نیز، میزان بارشهای سیستان و بلوچستان از ابتدای سال زراعی جاری تا آغاز ورود سامانههای بارشی اسفند ماه را 16/4 میلیمتر نشان میدهد که این رقم نسبت به دوره مشابه بلند مدت 68 درصد کاهش داشته و پس از فعالیت سامانههای اخیر، میزان بارش استان به 54/9 میلیمتر رسیده که نسبت به دوره مشابه بلند مدت 1/5 درصد افزایش را نشان میدهد. بیشترین میزان بارش سامانههای اخیر از ایستگاههای شارک قصرقند با 319 میلیمتر، عورکی 217، باهوکلات 207/5، نگور 203 میلیمتر و کمترین میزان بارشها در ژالهای5/5، محمدآباد 5، قلعه رستم 6، زهک 6/1 و زابل 6/7 گزارش شده است.

اطلاعات بارش شهرستانهای استان و مقایسه با بلند مدت:

اطلاعات بارش شهرستانهای بلوچستان جنوبی

جمعبندی و نتیجهگیری
برنامهریزی، عدم لایروبی و عدم مدیریت صحیح طرحهای آبخیزداری و آبخوانداری و مکانیابی نامناسب برخی از روستاها و شهرها همراه گردد میتواند به تهدید تبدیل شده و خسارتهای جبران ناپذیری را در پی داشته باشد. در همین راستا برخی از مهمترین چالشهای مطرح شده در بررسی سیلاب اسفند 1402 در این استان عبارتاند از:
-
تداوم بارش و حجم بالای بارش دریافتی و ویژگیهای محیطی و توپوگرافی منطقه از قبیل نفوذپذیری بسیار کم خاک رس و مارن در دشتهای وسیع با شیب کم منجر به آبگرفتگی سطح وسیعی از منطقه شده است.
-
روش کشت و توسعه اراضی کشاورزی در کانالها و آبراهههای سیلگیر سبب شده تا قسمت اعظم سیلاب رها شده در اراضی کشاورزی پخش و ضمن فرسایش شدید اراضی کشاورزی و تخریب سیل بندها، بخش عمدهای از مناطق بهویژه در دشتیاری به زیر آب رفته و باعث از بین رفتن محصولات کشاورزی منطقه گردد.
-
خسارت وارده به زیرساختها و همچنین مسدود شدن راههای ارتباطی منجر به ایجاد شرایط اضطراری بهویژه عدم دسترسی به مواد غذایی، آب آشامیدنی سالم، سوخت و غیره گردیده است.
-
تخریب بند سارها و سیلبندها که بخشی از آن در راستای ضرورت مدیریت صحیح طرحهای آبخیزداری و آبخوانداری نیازمند بررسی است.
-
حجم بالای گل و لای و رسوبات حمل شده توسط سیلاب که منجر به بروز مشکلاتی در خصوص تردد، نامناسب بودن شرایط زیست در چادرهای برپاشده، مدفون شدن لاشه احشام آسیب دیده از سیلاب و همچنین تجمع رسوبات در باغات در برخی مناطق گردیده است.
-
ظرفیت گذردهی ناکافی رودخانه، ناکافی بودن پل در جادهها و قطع شدن راهها و مسیرها میتواند منجر به شرایطی مشابه آنچه در شهرستان دلگان واقع در حوضه آبریز جازموریان اتفاق افتاده است گردد که بهدلیل وجود دریاچه فصلی، با وقوع بارندگی و سیلاب کلیه مسیرها بهطور کامل قطع میشود.
-
بیتوجهی به رودخانههای فصلی و عدم رعایت حریم و بستر رودخانهها و قرارگیری بسیاری از روستاها از قبیل روستاهای دشتیاری و چابهار در مسیر رودخانههای فصلی، منجر به آسیب دیدگی بههنگام طغیان رودخانه یا سرریزشدن سد میگردد؛ بهویژه که بهدلیل شرایط خشکسالی در این منطقه، بسیاری از افراد زندگی و دامهای خود را بهمنظور تأمین آب برای دامها بهسمت بستر رودخانهها هدایت کردهاند.
خاک نامقاوم منجر به ضعف در استحکام خانهها بهویژه در سواحل مکران گردیده است.
عدم استقرار سامانهها و تجهیزات لازم در خصوص پیشبینی و هشدار سیلاب در سطح استان و ضرورت تهیه نقشه پهنهبندی خطر سیلاب، نقشه مناطق امن و ممنوع از نظر ساخت و ساز، کشاورزی، دامپروری و توسعه سکونتگاههای شهری و روستایی از جمله چالشهای حائز اهمیت در حوزه مدیریت ریسک سیلاب است.
میزان خسارت سیل 2000 میلیارد تومان برآورد میشود.
تاریخچه سیلاب: اسفند 1402، تابستان 1401، دی1398، دی 1395، اسفند 1393 و آذر 1391 سیل از پیرسهراب در جنوب باهوکلات شروع شد. این رود ظرفیت بیش از 1000متر مکعب در ثانیه آب را ندارد.
در سیلاب اخیر (اسفند 1402) دبی آب 3000 متر مکعب در ثانیه بود و حجم آب بیش از 4 میلیارد متر مکعب حجم آب بوده است که معادل 1/5 آورد سالانه رود کارون میباشد. وقتی بارندگی خیلی زیاد است سدها کافی نیستند، چاره کار در مسیر چشمه است و باید آب باران را در شاخههای رود به دام انداخت. تمام مناطق را باید بهصورت "آبخیزداری و بندسار" مهار کرد. آبخیزداری سنتی بهنام خوشاب حجم زیادی از آب و رسوبات را میگیرد و سرعت آب را میکاهد. حفر هوتک و چاه نیمه نیز از راهکارهای دیگری است.
بهدلیل وسعت منطقه و زمانبر بودن راهکارهایی چون احداث سد، ضروری است راهکارهای دیگری نیز مورد توجه قرارگیرد. از جمله، جمعآوری و هدایت سیلاب به داخل مخازن طبیعی منطقه مانند ناودیس دوقلوی چاهان نقش موثر و ارزشمندی در جلوگیری از خسارات سیل به مناطق مسکونی، کشاورزی، دامداری، صنعت، خدمات، بهداشت و زیستمحیطی در نواحی تحت تاثیر مثل کنارک و زرآباد خواهد داشت و بهبیانی ترجمان تبدیل تهدید به فرصت خواهد شد.


پهنههای تحت تأثیر سیلاب اسفند 1402
منابع تصاویر: تارنمای پژوهشکده سوانح طبیعی
حجم سیلاب 7 الی 11 اسفند ماه 1402 در حوزه بلوچستان جنوبی

پنج ایستگاه پربارش:
ایستگاه پیرسهراب: 206/5 میلیمتر
ایستگاه باهوکلات: 178 میلیمتر
ایستگاه بنت: 107 میلیمتر
ایستگاه چابهار: 58 میلیمتر
رودخانه سیلابی استان:
کاجو ایستگاه چندوکان
حداکثر اشل: 268 سانتیمتر
حداکثر دبی: 2500 متر مکعب بر ثانیه
بارش تجمعی از ابتدای سال جاری: 296/2 میلیمتر
میانگین بلند مدت: 311
تغییرات نسبت به سال قبل: 214/5



