پروژه - هیدرولوژی

ایستگاه‌های آب‌سنجی در حوضه‌های آبریز منطقه مطالعاتی
 

ايستگاه‌هاي آب‌سنجي يا هيدرومتري معمولاً توسط وزارت نيرو در نقاط مختلف كشور تاسيس و به‌منظور مطالعات آب‌هاي سطحي مورد بهره‌برداري قرار گرفته‌اند. با توجه به برنامه‌هاي عمراني موجود و يا آتي، اندازه‌گيري ميزان آب سالانه و كيفيت آن داراي درجه اهميت متفاوتي هستند و ايستگاه‌هاي آب‌سنجي به‌صورت درجه 1 و 2 و 3 و 4 مي‌باشند. ايستگاه‌هاي درجه يك مجهز به اشل، پل تلفريك و لیمنوگراف هستند. ايستگاه‌هاي درجه دو داراي اشل و پل تلفريك، ايستگاه‌هاي درجه سه داراي اشل و لیمنوگراف و ايستگاه‌هاي درجه چهار فقط داراي يك اشل مي‌باشند.

انتخاب دوره شاخص
دوره آماری بین سال­های 70-1369 تا 1400-1399 برای ایستگاه های آبسنجی 
یک دوره آماری 31 ساله) در نظر گرفته شد. البته قابل ذکر است که تعداد دوره­های تر و خشک دوره آماری موجود ایستگاه­ها، درنظر گرفته نشده است. بعضی از ایستگاه­های آبسنجی، در تعدادی از سال­های دوره مورد نظر، میزان متوسط آبدهی موجود نبود یا اینکه نیاز به اصلاح داشت. برای رفع این کمبود و اصلاح با استفاده از:

 

1) ایستگاه­های مجاور
2) بهنگام سازی بیلان طرح جامع آب کشور در حوضه­های آبریز حله، مند، کل- مهران، بندرعباس- سدیج و بلوچستان جنوبی وزارت نیرو (اطلس 90)   
3) گزارش مطالعات بهنگام سازی بیلان آبی حوزه آبریز بلوچستان جنوبی (بین سدیج و مرز پاکستان)  
4) خلاصه گزارش مطالعات بازنگری مرحله اول و انجام مطالعات مرحله دوم سد مخزنی کاریانی
تکمیل گردید. لازم است که در بهنگام سازی بیلان طرح جامع آب کشور در حوضه­های آبریز حله، مند، کل- مهران، بندرعباس- سدیج و بلوجستان جنوبی وزارت نیرو با بررسی داده­های دبی و داده های بارش، اقدام به حذف روند داده های دبی کرده است. در این گزارش از این داده ها استفاده شده است.
 

آب های سطحی (هیدرولوژی) حوضه آبریز بلوچستان جنوبی
حوضه آبریز بلوچستان جنوبی مجموع رودخانه های بین سدیج و مرز پاکستان را در برمی گیرد و با نام اختصاری «رابج- باهوکلات» شناخته شده است. این حوضه از شمال به حوضه آبریز هامون جازموریان و حوضه آبریز مشکیل، از باختر به حوضه آبریز سدیج و از خاور با پاکستان هم مرز بوده و از جنوب به سواحل دریای عمان محدود می گردد. طول مرز مشترک با حوضه های مذکور: با حوضه آبریز هامون جازموریان (290 کیلومتر)، با حوضه آبریز رودخانه مشکیل (200 کیلومتر)،  با حوضه آبریز رودخانه سدیج  (160 کیلومتر)،  با سواحل عمان (350 کیلومتر). مساحت حوصه آبریز مذکور 48662 کیلومترمربع بوده که 37246 کیلومترمربع آن را کوهستان و 11416 کیلومترمربع را دشت ها و کوهپایه ها تشکیل داده است. شهرهای چابهار، کنارک، نیکشهر، قصرقند و سرباز در این حوضه قرار دارند و بخشی از جاده های ایرانشهر به چابهار وسراوان نیز در آن واقع شده است.

توپوگرافی و مورفولوژی
حوضه آبریز رابچ-باهوکلات منطقه ای کوهستانی و تپه ماهوری بوده که در بعضی نواحی ساحلی آن دشت‌های وسیع و کم شیب قرار گرفته است. این حوضه از شمال به کوه های کم ارتفاع حدفاصل با حوضه های جازموریان و مشکیل محدود بوده که حداکثر ارتفاع آن 2110 متر است. در مناطق باختر ارتفاعات و تپه ماهورها تا ساحل دریا گسترش دارند که توسط تعدادی رودخانه فصلی که در امتداد شمال به جنوب جریان می یابند زهکشی می شود. دشت های چابهار و دشتیاری بزرگترین پهنه های مسطح و کم شیب حوضه را تشکیل داده و در مواقع طغیان رودخانه ها غرقابی می شوند.

توزیع هیپسومتری زیرحوضه‌های بلوچستان جنوبی (رابچ-باهوکلات)

مشخصات رودخانه‌های اصلی حوضه آبریز بلوچستان جنوبی
ارتفاع این حوضه ها بسیار کم بوده بطوریکه ارتفاع متوسط: زیر حوضه رابچ و کاشی 430 متر، زیر حوضه بیم رابچ و باهوکلات 372 متر، زیر حوضه باهوکلات 605 متر زیر حوضه نهنگ- گیشستان 980 متر در حوضه های باختر باهوکلات بیش از 94 درصد مساحت دارای ارتفاع کمتر از 1000 متر بوده ولی در باهوکلات این رقم به 77 درصد کاهش می یبابد، ضمناً در زیر حوضه خاور باهوکلات حدود 96 درصد مساحت بین 500 تا 1500 متر قرار گرفته است. به علت رژیم روانابی، بستر رودخانه ها عموماً عریض و کاملاً فرسایش یافته است. شیب متوسط رودخانه در رابچ 4/4 در هزار است.

رودخانه باهوکلات
این رودخانه مهمترین رودخانه در حوضه آبریز بوده و از یک شاخه اصلی به نام سرباز و یک شاخه کوچکتر به نام کاجو تشکیل شده است. رودخانه کاجو در باختر سرباز قرار داشته و از ارتفاعات شمال قصرقند سرچشمه می‌گیرد. بخش عمده حوضه آبریز آن را مناطق کوهستانی کم ارتفاع تشکیل داده و بخش جنوبی این حوضه آبریز از اراضی تپه ماهوری یا مسطح بوجود آمده و در مواقع جریان سیل به زیر آب می‌رود. به طور کلی بخش عمده جریان های سیلابی این رودخانه ها در دشت  باهوکلات و چابهار پخش شده و تبخیر می‌گردد.

رودخانه رابچ
این رودخانه در منتهی الیه باختری حوضه قرار داشته و از اتصال شاخه های فرعی فنوج، بنت، کاناس و دستگرد تشکیل می گردد. تراکم شبکه زهکشی آن کمتر از رودخانه های دیگر بوده ولی وسعت آن بیشتر است. رودخانه دارای رژیم روانابی است.

رودخانه کهیر
این رودخانه از دوشاخه سرحه و کشیک تشکیل شده و در امتداد شمال به جنوب جریان می‌یابد. بخش عمده حوضه آبریز آن را نواحی کوهستانی تشکیل داده و رژیم جریان آن نیز بارانی و روانابی است.

سایر رودخانه‌ها
علاوه بر رودخانه‌های مذکور، تعدادی رودخانه با مساحت حوضه آبریز کم وجود دارد که غالباً زهکش مناطق کم ارتفاع، تپه ماهوری و کم شیب مجاور دریای عمان به‌شمار می‌روند. این رودخانه‌ها از باختر به خاور عبارتند از: رود کاشی، رود باندینی، رود بیر، رود سرگان و رود جوپار. تمام این رودخانه‌ها دارای رژیم روانابی هستند. به‌طور کلی می‌توان گفت رواناب‌های این رودخانه‌ها حادثه‌خیز هستند.

معادلات همبستگی آبدهی‌های سالانه در ایستگاه مبنا و ایستگاه‌های با وقفه آماری در حوضه آبریز بلوچستان جنوبی

رودخانه کهیر
 

بررسی کیفیت آب رودخانه‌ها
با استفاده از نتایج تجزیه شیمیایی نمونه‌های آب رودخانه که در ایستگاه‌های سنجش کیفیت آب صورت می‌گیرد، نوع آنیون و کاتیون‌های موجود در آب رودخانه اندازه‌گیری و گزارش می‌شود. بدیهی است که کیفیت آب رودخانه‌ها در درجه اول تابع نوع سازندهای زمین شناختی حوضه آبریز و بستر و جریان آن‌ها می‌باشد. و در مرحله دوم کیفیت آب آن‌ها تابع زه آب‌های زیرزمینی و کمیت و کیفیت آب‌های برگشتی به رودخانه از طریق زهکش‌های طبیعی و یا کانال‌های مصنوعی از اراضی زیرکشت و یا مناطق صنعتی و مجموعه‌های مسکونی می‌باشد. 
در حوضه آبریز بلوچستان جنوبی با توجه به وضع سازندهای زمین‌شناختی و محدود بودن گسترش سازندهای شور در دامنه‌های بلند کیفیت آب تا این محل‌ها مناسب بوده ولی پس از عبور رودخانه دردشت‌ها و در اثر آب‌های برگشتی از اراضی کشاورزی و کارگاه‌ها و زه‌آب این گونه مناطق به رودخانه میزان کیفیت آب رودخانه نامطلوب‌تر شده و املاح آن افزایش می‌یابد. 

در مجموع بررسی کیفیت شیمیایی آب رودخانه‌ها  نشان می‌دهد که در این حوضه‌ها جریان‌های روانابی که بخش عمده منابع آب‌های سطحی را تشکیل می‌دهند از لحاظ غلظت املاح محدودیتی ندارند و تنها در مواقع کم آبی و صرفاً در ایستگاه‌های پایین دست رودخانه‌های کاجو، رابچ محدودیت کم تا متوسط به ویژه از نظر سدیم قابل جذب (SAR) مشاهده می‌گردد. همچنین به استثناء رودخانه باهو در ایستگاه باهوکلات که غلظت املاح آب آن نسبتاً زیاد می‌باشد. در سایر رودخانه‌ها محدودیتی از نظر کشاورزی و شرب وجود ندارد.

رودخانه باهوکلات