منابع آب در استان‌های ایران - خراسان رضوی

استان خراسان رضوی استانی با مرکزیّت مشهد در شمال شرق ایران است. واژهٔ رضوی در نام این استان، به آرامگاه علی بن موسی الرضا در مرکز این استان اشاره دارد. استان خراسان رضوی با استان‌های خراسان شمالی، خراسان جنوبی و استان سمنان و کشورهای افغانستان و ترکمنستان همسایه است. برپایه سیستم اطلاعات جغرافیایی بیشترین درازای این استان ۴۵۰ کیلومتر است. خراسان رضوی در سال ۱۳۸۳ با تصویب قانون تقسیم استان خراسان در مجلس شورای اسلامی و تأیید شورای نگهبان، با ازهم گشایی استان خراسان به‌وجود آمد.^[۸] گستره استان ۱۱۸٬۸۵۴ کیلومتر مربع بوده که از این نگر پنجمین استان بزرگ کشور است. 

مساحت استان خراسان رضوی ۱۱۷٬۷۶۹ کیلومتر مربع است که ۷٪ کل مساحت ایران را در بر می‌گیرد. ۴۹٫۲٪ سطح استان را مناطق کوهستانی و ۵۰٫۸٪ آن را دشت‌ها تشکیل می‌دهند. این استان شامل ۴ حوزهٔ آبریز اترک، قره‌قوم، کویر مرکزی و شرق ایران است

ارتفاعات

استان خراسان رضوی به سبب وسعت زیاد ازنظر شرایط طبیعی بسیار متنوع و هر یک از نواحی مختلف آن دارای ویژگی‌های خاصی است. این استان از شمال و شمال شرق به طول تقریبی ۶/۵۳۱ کیلومتر دارای مرز مشترک با کشور ترکمنستان و از شرق به طول حدود ۳۰۲کیلومتر مرز مشترک با کشور افغانستان دارد ارتفاعات استان رامی توان به ارتفاعات شمالی و جنوبی تفکیک کرد. ارتفاعات شمال خراسان عموماً شرقی – غربی هستند حال آنکه ارتفاعات جنوب استان، امتداد شمالی – جنوبی دارند. بلندترین نقطه استان قله بینالود در ۳۶۱۵ متری و پست‌ترین نقطه استان در دشت نیشابور با ارتفاع ۲۹۹متر از سطح دریا واقع شده است.

استان خراسان رضوی از گوناگونی آب و هوایی برخوردار است، اما به‌طور کلی جزو مناطق نیمه خشک کشور به‌شمار می‌رود. براساس طبقه‌بندی اقلیمی دمارتن شهرستانهای درگز، قوچان، نیشابور، جوین، جغتای، تربت جام و تایباد دارای اقلیم خشک و شهرستانهای مشهد، سرخس، فریمان و نواحی جنوبی استان دارای اقلیم نیمه خشک می‌باشد؛ لذا اقلیم استان خراسان رضوی به دلیل آنکه مقادیر ضریب خشکی آن در طبقه‌بندی اقلیمی یک و دو قرار می‌گیرد دارای اقلیم خشک و نیمه خشک می‌باشد.

بر اساس طبقه‌بندی اقلیمی دکتر کریمی که با استفاده از سه شاخص گرما، سرما و رطوبت اقلیم منطقه را معرفی می‌نماید؛ اکثر نواحی استان به جز قسمتهای محدودی از شهرستان تربت حیدریه، سایر نواحی استان دارای اقلیم نیمه خشک می‌باشد.

بر اساس طبقه‌بندی اقلیمی ایوانف که بر اساس مقایسه بارندگی و تبخیر استوار است، اکثر شهرستانهای شرقی، غربی، جنوبی و مرکزی استان دارای اقلیم بیابانی می‌باشد.

بر اساس طبقه‌بندی اقلیمی آمبرژه که بر اساس تقسیم بارندگی بر دما (حداقل و حداکثر) به جای محاسبه میانگین دمای متوسط سال یا ماه استوار است؛ کل استان دارای اقلیم خشک سرد و فقط شهرستان قوچان دارای اقلیم نیمه خشک سرد می‌باشد.

طبق طبقه‌بندی کوپن که بر اساس بارش و میانگین دمای ماهانه و سالانه انجام شده است؛ استان خراسان رضوی دارای اقلیم خشک سرد می‌باشد. به‌طور کلی اقلیم استان خراسان رضوی خشک و نیمه خشک سرد می‌باشد.

از خصوصیات بارندگی در استان خراسان رضوی، بارش در فصل سرد سال با توزیع غیر نرمال است. بارشهای سیل آسا، کوتاه مدت و رگباری قسمت عمده بارندگیهای سالیانه را تشکیل می‌دهد.
 

کمترین بارش متوسط سالانه خراسان رضوی در شهرستان خواف به مقدار ۱۱۶٫۲ میلی‌متر بوده و بیشترین مقدار در قوچان به مقدار ۳۱۲٫۸ میلی‌متر محاسبه گردیده است. بارش متوسط سالانه دوره آماری در مشهد ۲۵۴٫۳ میلی‌متر می‌باشد. از دیگر خصوصیات بارندگی در خراسان رضوی بارش در فصل سرد با توزیع غیر نرمال است. بارشهای سیل آسا، کوتاه مدت و رگباری قسمت عمده بارندگیهای سالانه را تشکیل می‌دهد.

 

از نظر دمایی، استان خراسان رضوی دارای تابستانهای گرم و زمستانهای نسبتاً سرد است و میانگین درجه حرارت سالانه از شمال به جنوب افزایش می‌یابد به گونه ای که میانگین سالانه دمای شهرستان فریمان ۱۲٫۲درجه سانتی‌گراد بوده و سردترین منطقه خراسان رضوی محسوب می‌شود. درحالی‌که شهرستان سبزوار با دمای میانگین سالانه۱۸٫۲درجه سانتی‌گراد گرمترین نقطه استان محسوب می‌شود. میانگین بیشینه دمای استان ۲۲٫۴ درجه و میانگین کمینه دمای استان طی دوره آماری ۸٫۸ درجه سانتی‌گراد محاسبه شده است. کمینه مطلق استان خراسان رضوی مربوط به شهرستان قوچان با ۲۵٫۴- درجه سانتی‌گراد و بیشینه مطلق مربوط به سرخس با ۴۷٫۶ درجه سانتی‌گراد می‌باشد. میانگین سالانه دمای استان خراسان رضوی ۱۵٫۶درجه سانتی‌گراد می‌باشد. در میان ایستگاه‌های مورد مطالعه استان خراسان رضوی، شهرستان فریمان و قوچان با میانگین سالانه ۸ روز و ۷٫۹ روز طی دوره آماری بیشترین تعداد روزهای یخبندان و سرخس و کاشمر با میانگین سالانه ۳٫۱ روز طی دوره آماری کمترین تعداد روزهای یخبندان استان را دارا ست. به‌طور کلی میانگین سالانه تعداد روزهای یخبندان استان ۵٫۷ روز می‌باشد. و به‌طور کلی مقدار آن از شمال به جنوب استان کاهش می‌یابد.
منابع آب‌های سطحی استان خراسان رضوی
استان خراسان رضوی به‌دلیل قرارگیری در منطقه خشک و نیمه‌خشک، از نظر منابع آب سطحی محدودیت‌های زیادی دارد. رودخانه‌های این استان عمدتاً فصلی هستند و جریان آب در آن‌ها به میزان بارندگی و ذوب برف‌های ارتفاعات بستگی دارد. با این حال، برخی رودخانه‌های مهم مانند کشف‌رود، هریرود و جام‌رود نقش حیاتی در تأمین آب کشاورزی، صنعت و شرب دارند. خشکسالی‌های اخیر و برداشت بی‌رویه از منابع آب، باعث کاهش دبی این رودخانه‌ها و حتی خشکیدن برخی از آن‌ها در فصول گرم شده است.

  

رودخانه‌های مهم خراسان رضوی

رودخانه اترک: 

رودی خروشان و سیل‌گیر است که از کوه‌های هزار مسجد در خراسان رضوی سرچشمه گرفته و در طول مسیر از دشت‌های قوچان، فاروج، شیروان و بجنورد گذشته و در ناحیه ترکمن صحرا استان گلستان، مرز ایران و ترکمنستان جاری می‌شود، پس از آن وارد خاک جمهوری ترکمنستان شده و به دریای کاسپین می‌ریزد.

اترک رودی خروشان و سیل‌گیر با بستر گلی است و با داشتن ۶۶۹ کیلومتر درازا، پنجمین رودخانهٔ بلند ایران و طولانی‌ترین رودخانهٔ ترکمنستان است. این رود حدود ۲۷٬۳۰۰ کیلومتر مربع را آبیاری (زهکشی) می‌کند، اما به جهت مصرف زیاد، آب آن فقط در مواقع سیل تا دریا ادامه می‌یابد.

پوشش گیاهی این حوزهٔ آبریز به‌صورت پوشش جنگلی نیمه متراکم و تُنُک از نوع درختچه با وسعت ۱۲٬۰۰۰ هکتار (٪۴٫۱ مساحت حوزه) و مرتع (٪۶۰ مساحت حوزه) است. زمین‌های زراعی منطقه بالغ بر ۱۴۷٬۵۲۱ هکتار است که ٪۷۴ آن را دیم و ٪۲۶ مابقی را آبی تشکیل می‌دهد. بقیهٔ زمین‌های حوزهٔ آبریز اترک را مناطق مسکونی، بایر، باتلاقی و شوره‌زار تشکیل می‌دهند.

 

رودخانه جامرود
جامرود یا رود جام یکی از رودهای حوضه آبریز قره‌قوم است که در استان خراسان رضوی قرار دارد. شاخه‌های اصلی این رود از کوه‌های جنوب شهرستان فریمان سرچشمه می‌گیرند. سپس به سوی شرق جریان می‌یابد و پس از گذر از شهرستان تربت جام به هریرود می‌پیوندد.

جریان اصلی جامرود از تلاقی رودهای فریمان و قلندرآباد تشکیل می‌شود. شاخه‌های رود فریمان از دامنهٔ شمالی کوه قدل در جنوب غرق‌آب زار سرچشمه می‌گیرد و به سوی شمال جریان می‌یابد. رود قلندرآباد نیز از دامنهٔ شمالی کوه کله منار سرچشمه گرفته و پس از گذر از قلندرآباد، در شمال شرقی این شهر با رود فریمان تلاقی می‌کند. شاخه‌های دیگری از دامنهٔ کوه قطار النگ به هم می‌پیوندند و کال سرخ را تشکیل می‌دهند که پس از حرکت به سوی شرق، از فریمان می‌گذرد و در نزدیکی سفیدسنگ، به جامرود می‌پیوندد.

طول جامرود حدود ۱۹۰ کیلومتر و مساحت حوضه آبریز آن حدود ۶۳۰۰ کیلومتر مربع است. پس از تلاقی دو رود فریمان و قلندرآباد، جامرود در دشت‌های فریمان و تربت جام به سوی جنوب شرقی جریان می‌یابد و از شمال شهرهای نصرآباد و تربت جام عبور می‌کند. رود بردو در نزدیکی سمنگان و رود نی‌هنگ یا تیمنک در نزدیکی قلعه‌نو میرزاجعفر وارد جامرود می‌شوند. رودخانه پس از گذر از تربت جام در مسیر شرقی امتداد می‌یابد و از شمال نیل‌شهر می‌گذرد و در نهایت، در روستای دوآب در مرز ایران و افغانستان به هریرود می‌پیوندد

رودخانه کال شور
کال شور خارتوران (یا خارطوران یا طرود) بزرگ‌ترین رودخانه کویر مرکزی ایران است. سرشاخه‌های این رود از استان‌های خراسان رضوی، خراسان شمالی و سمنان سرچشمه می‌گیرند و پس از تلاقی با یکدیگر در دشت خارتوران فرو می‌ریزند.

کال شور خارتوران که به رود لیبریکا هم مشهور است، رودخانه‌ای دائمی است که در محدوده‌ای به مساحت ۵۶۰۸۹ کیلومتر مربع در سه استان خراسان رضوی، خراسان شمالی و سمنان جریان دارد. طول این رودخانه حدود ۴۳۳ کیلومتر است و غلظت زیاد املاح، آن را غیرقابل استفاده کرده است.

این رودخانه از دو شاخهٔ اصلی موازی به نام کال شور سبزوار و کال شور جاجرم تشکیل شده است که در ۵۵ کیلومتری شرق بیارجمند به یکدیگر می‌پیوندند. کال شور سبزوار از کوه‌های بینالود در شمال نیشابور و کوه‌های کدکن در شمال تربت حیدریه سرچشمه می‌گیرد و با طی مسیر شرقی-غربی، از جنوب نیشابور و سبزوار می‌گذرد. کال شور جاجرم نیز از کوه‌های اسفراین سرچشمه می‌گیرد، ابتدا مسیر شرقی-غربی را طی می‌کند و پس از گذر از جنوب جاجرم، جهت آن شمالی-جنوبی می‌شود تا به کال شور سبزوار برسد. پیش از آن، دو شاخهٔ کال شور جوین و کال شور میامی در مرز استان‌های خراسان شمالی و سمنان به این رود ملحق می‌شوند. پس از به هم پیوستن شاخه‌های مختلف، رودخانه در مسیر شمالی-جنوبی جریان یافته و وارد منطقهٔ حفاظت‌شدهٔ توران می‌شود.

رودخانهٔ شش‌طراز
رودخانهٔ شش‌طراز یا کال شش‌طراز؛ نام یکی از رودهای حوضه آبریز کویر مرکزی است که در استان خراسان رضوی در محدودهٔ شهرستان‌های کوهسرخ، خلیل‌آباد و بردسکن جریان می‌یابد.از سدهای تاریخی در این رودخانه می‌توان به سد شاهی اشاره کرد که در تاریخ ۲ آبان ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. دیگر سد آن سد سید حسن مدرس است.

سرشاخه‌های رود شش‌طراز در دامنهٔ جنوبی کوه‌های سنگ سفید و کرگز در شمال‌شرقی شهرستان کوهسرخ شکل می‌گیرند و در جهت جنوب‌غربی جریان می‌یابند. پس از به هم پیوستن این سرشاخه‌ها در محدودهٔ روستای کوشه، رود اصلی در دره‌ای در جهت شمال‌غربی و سپس جنوب‌غربی جریان می‌یابد و در مسیر خود، از مکی، ریوش، طرق و کریز می‌گذرد. در مسیر رود پیش از رسیدن به دشت، سد تاریخی شاهی بنا شده است.

پس از ورود به دشت، رود در جهت جنوبی امتداد می‌یابد و از ایرج‌آباد و کندر می‌گذرد. تا روستای کاهه، شاخه‌های دیگری از شرق به آن می‌پیوندند. بین روستاهای کاهه و مهدی‌آباد در دره‌ای جریان می‌یابد که سد سید حسن مدرس در همین محدوده روی آن احداث شده است. در محدودهٔ روستای مهدی‌آباد دوباره وارد دشت می‌شود و در نهایت پس از پیوستن به کال شور تربت حیدریه، به کویر نمک بردسکن فرو می‌ریزد.

طول رود شش‌طراز حدود ۷۸ کیلومتر و مساحت حوضه آبریز آن حدود ۲۵۵۰ کیلومتر مربع است.

رودخانهٔ شش‌طراز بعد از گذر از سد شاهی

سدهای استان خراسان رضوی




آب های زیرزمینی استان

استان خراسان رضوی به دلیل قرارگیری در منطقه خشک و نیمهخشک، وابستگی زیادی به منابع آب زیرزمینی دارد. آبخوان‌های این استان از جمله مهم‌ترین منابع تأمین آب برای کشاورزی، شرب و صنعت محسوب می‌شوند. دشت‌های مهمی مانند مشهد، نیشابور، سبزوار و تربت حیدریه دارای سفره‌های آب زیرزمینی نسبتاً غنی هستند که سال‌هاست مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند. با این حال، برداشت بی‌رویه و کاهش نزولات جوی در دهه‌های اخیر، باعث افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی و حتی خشکیدن بسیاری از قنات‌ها و چاه‌ها شده است.

در سال‌های اخیر، مسئله فرونشست زمین به دلیل برداشت بیش از حد از آبخوان‌های خراسان رضوی به یک بحران جدی تبدیل شده است. به ویژه در دشت مشهد که یکی از کانون‌های اصلی کشاورزی و جمعیتی استان است، کاهش سطح آب زیرزمینی منجر به نشست زمین و خسارت به زیرساخت‌ها شده است. دولت و سازمان‌های مرتبط تلاش کرده‌اند با اجرای طرح‌هایی مانند تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، اصلاح الگوی کشت و محدودیت حفر چاه‌های غیرمجاز، از تخریب بیشتر این منابع جلوگیری کنند، اما همچنان چالش‌های زیادی در این زمینه وجود دارد.

با توجه به رشد جمعیت و توسعه کشاورزی در خراسان رضوی، مدیریت پایدار آبخوان‌های این استان ضرورتی انکارناپذیر است. راهکارهایی مانند استفاده از روش‌های آبیاری نوین، بازچرخانی آب، افزایش بهره‌وری و فرهنگ‌سازی برای مصرف بهینه آب می‌تواند به حفظ این منابع حیاتی کمک کند. در غیر این صورت، ادامه روند فعلی نه‌تنها امنیت غذایی منطقه را تهدید می‌کند، بلکه ممکن است منجر به مهاجرت‌های گسترده و تشدید بحران‌های محیط‌زیستی شود.