منابع آب در استانهای ایران - سیستان و بلوچستان
استان سیستان و بَلوچِستان یکی از استانهای ایران است که مرکز آن شهر زاهدان میباشد. این استان در جنوب شرق ایران قرار گرفته است و دومین استان پهناور در ایران پس از استان کرمان بشمار میآید. استان سیستان و بلوچستان از شمال به استان خراسان جنوبی، از غرب با استانهای کرمان و هرمزگان، از جنوب به دریای مکران و از شرق به کشورهای پاکستان و افغانستان محدود میشود از مهم ترین شهر های استان می توان به زاهدان، زابل ، ایرانشهر و چابهار اشاره کرد. همچنین تنها و مهم ترین بندراقیانوسی کشور ، چابهار نیز در این استان واقع شده است.
زاهدان مرکز استان از طریق راهآهن با میرجاوه و پاکستان ارتباط دارد و از سوی کرمان هم به راهآهن سراسری ایران متصل است. همچنین با بهربرداری کامل از خط راه آهن زاهدان_چابهار از جنوب نیز به اقیانوس متصل خواهد شد. استان سیستان و بلوچستان با داشتن موقعیت راهبردی بازرگانی-ترانزیتی و دارا بودن باغات استوایی و همچنین جاذبههای فراوان تاریخی و طبیعی و نیز صنعت در حال رشد از توانایی و ظرفیت بالایی برای توسعه برخوردار است.
استان سیستان و بلوچستان با وسعتی حدود ۱۸۰٬۷۲۶ کیلومتر مربع، پس از استان کرمان دومین استان پهناور ایران میباشد، که با قرار گرفتن در بین ۲۵ درجه و ۳ دقیقه تا ۳۱ درجه و ۲۷ دقیقه عرض شمالی از خط استوا و ۵۸ درجه و ۵۰ دقیقه تا ۶۳ درجه و ۲۱ دقیقه طول شرقی از نصفالنهار گرینویچ، از نظر جمعیتی از کمتراکمترین استانهای ایران است.
استان سیستان و بلوچستان از شمال به استان خراسان جنوبی و کشور افغانستان، از شرق به کشورهای پاکستان و افغانستان، از جنوب به دریای مکران و از مغرب به استانهای کرمان و هرمزگان محدود میشود. سیستان و بلوچستان ۱۱۰۰ کیلومتر مرز با کشورهای پاکستان و افغانستان و ۳۰۰ کیلومتر مرز آبی با دریای مکران دارد و تنها استان ایران است که با پاکستان مرز مشترک دارد و همچنین به دلیل قرار گرفتن در موقعیت راهبردی و ترانزیتی از اهمیت فراوانی برخوردار است
شمال استان، برآمده از آبرفتهای رودخانه هیرمند، که بزرگترین دریاچه آب شیرین جهان در مواقع پرآبی را در خویش جای داده است. کوه خواجه تنها پشتهٔ بلندی میباشد که در شمال استان خود نمایی نموده و نزد اهالی از قداستی خاص برخوردار است. دشت سیستان که در گروه اقلیم بیابانی میانه قرار دارد، بارشی کمتر از ۶۵ میلیمتر را در سال دریافت میکند و میزان تبخیر در آن به بیش از ۵۰۰۰ میلیمتر میرسد. این شرایط در مجموع باعث خشکی فیزیکی شدید محیط بوده و در سالهایی که میزان ورودی آب رودخانه هیرمند کاهش مییابد، خشکسالیهای مخرب توسعه پیدا میکند. شریان حیاتی منطقه یعنی هیرمند نوسانات سالیانه قابل ملاحظهای را نشان میدهد. وزش بادهای صد و بیست روزه که از اواخر بهار تا پایان تابستان میوزد در تشدید خشکی محیط مؤثر است.
بلوچستان دارای وسعت زیاد و آب و هوای متنوع و در برخی از مناطق دارای طبیعتی کوهستانی میباشد. مناطق جنوبی بلوچستان (مکران) با توجه به مجاورت با دریای مکران و بهرهگیری از بادهای موسمی اقلیم متفاوتی دارند. بالا بودن میانگین دما و پایین بودن نوسانات آن از مشخصههای اساسی اقلیم منطقه است. با توجه به پایین بودن بارش و عدم وجود منابع برفی کوهستانی اکثر جریانات رودخانهای، موقتی و فصلی بوده و در بخش وسیعی از بلوچستان منابع محدود آبهای زیر زمینی تنها منبع تأمین آب بهشمار میآیند. وجود مخروط آتشفشانی تفتان با ۳۹۴۱ متر ارتفاع در شمال بلوچستان مرکزی، شرایط اقلیمی متنوع و جالبی را فراهم آورده است. با توجه به دوره آماری ۱۳۷۵–۱۳۵۹ میانگین بارش سالیانه استان ۱۳۹/۸ میلیمتر و میانگین دمای سالیانه ۲۲/۶ درجه سانتی گراد، میباشد.
ساحل چابهار ساحل در شب
شهرستان کنارک بزرگ ریگ لوت
آبهای سطحی استان سیستان و بلوچستان
ناحیه بلوچستان داراى رودخانه هاى متعددى چون بمپور، کاجو (کاجه)، سرباز (باهوکلات)، کهیر (نیکشهر)، ماشکید (ماشکل)، رابچ (فنوج)، باهو کلات و سیانجان (تلخ آب) مىباشد.
رودخانه بمپور
از رودهاى دایمى و پر آب بلوچستان است و از ارتفاعات کارواندر که در 120کیلومترى شمال شرقى ایرانشهر واقعشده، سرچشمه گرفته است بر روى رودخانه بمپور سدبمپور قرارگرفته است. از آنجا که رودبمپور در مسیر خود گاه دردل ریگزارها می خزد وگاه آشکارا جریان پیدا مىکند از شگفت انگیزترین رودهاى جهان است. طول این رودخانه 313 کیلومترمی باشد.
رودخانه ماشکید (ماشکل)
از کوه های بیرگ در 98 کیلومتری باختر سراوان بلوچستان سرچشمه گرفته و در طول مسیر رودهای متعددی به آن می پیوندد و در نهایت در 5 کیلومتری جنوب روستای کوهک. پس از عبور از شمال بم پشت، وارد پاکستان میشود.
شاخه هاى اصلى این رودخانه؛ سیمیش، روتک و ماشکید، هر کدام به نحوى در آبادى مناطق سیب سوران، زابلى و شهر سراوان نقش دارند.
رودخانه رابچ (فنوج)
این رودخانه از ارتفاعات فنوج و بنت سرچشمه مىگیرد و پس از مشروب کردن بسیارى از اراضى روستاهاى اطراف خود وارد شهرستان چابهار شده و از آنجا به دریاى عمان مىریزد.
رودخانه سیانجان یا تلخآب
این رودخانه که یک رودخانه مرزی است از کوه پاچنشاهی واقع در میرجاوه 15 کیلومتری شرق زاهدان سرچشمه می گیرد و به موازات خط آهن زاهدان به میرجاوه به سوی جنوب شرقی جریان می یابد . در محدوده شهرستان خاش خط مرزی ایران و پاکستان را تشکیل می دهد و پس از مخلوط شدن با رودهای لادیز و گزو در 135 کیلومتری شرق خاش از خط مرزی خارج و مازاد آب های آن در مراتع سیلابی به هامون ماشکل واقع در خاک پاکستان سرازیر می شود . طول این رودخانه از سرچشمه 250 کیلومتر است .
از دریاچه هاى استان مىتوان از دریاچه هامون (سیستان)، جازموریان و دریاچه سر دریا نام برد.
ـ دریاچه هامون دریاچه هامون یکی از بزرگترین دریاچههای ایران و یکی از مهمترین ذخیرهگاه زیستی کره زمین بود. این دریاچه با وسعتی ۵۶۶۰ کیلومتر مربع، در سیستان و بلوچستان و کرمان قرار گرفته که متاسفانه امروزه به دلایل مختلفی روبه خشکی رفته است. در حدود ۳۸۲۰ کیلومتر مربع از این دریاچه در کشور افغانستان است.
در منطقهی هامون دشتهای جیرفت، فاریاب و رودبار کرمان و ایرانشهر، بمپور، سردگان، دلگان، سرتختی و اسپکه در بلوچستان قرار گرفته اند که خاک این دشتها حاصلخیز و محل خوبی برای کاشت گیاهان گرمسیری است.
منطقهی هامون؛ تشکیل شده از دشت و کوهپایه، کوهستان و باتلاق است که متاسفانه به علت نبود پوشش گیاهی در این مناطق، سیلابهای عظیم و ریزگردهای غلیظ اتفاق میافتد؛ و همین موجب فرسایش خاک و هدر رفتن آب میشود!
ـ دریاچه سر دریا | عروس دامنه ی تفتان
در دامنه های جنوبی تفتان هستیم و در ارتفاع 2685 متری از سطح دریا تصویر بی نظیری در قاب چشمانمان جای گرفته است. دریاچه ای زیبا که در اثر فرو ریختن کوه و مسدود شدن دهانه ی خروجی آب به صورت کاملا طبیعی به وجود آمده و زیبایی خاصی را به نمایش گذاشته است. هنوز سنگلاخ ها در قسمت جنوبی دریاچه به چشم می خورند.
آب دریاچه از زیر سنگلاخ ها و از چشمه ی شیرین ابک زیر تامین می شود. آب این چشمه در گرم ترین روزهای سال نیز سرمای خود را حفظ می کند، کافیست چند ثانیه ای دستتان را در آب فرو ببرید تا سرمای آن به مغز استخوان هایتان نفوذ کند، یا کمی از آن بنوشید تا دندان هایتان یخ بزند.
میزان آب آن در تمام فصول متغیر است و در فصل بارندگی به حداکثر میزان خود می رسد.
این دریاچه جلوه ای دیگر از سخاوت بی بدیل طبیعت را به نمایش می گذارد. نقش اساسی آن را در محیط زیست و حیات وحش منطقه نمی توان نادیده گرفت. دریاچه ای که سالها حیات را در این منطقه جاری کرده و سخاوتش را به رخ همه کشیده است.
رودخانه کَهیر واقع در استان سیستان و بلوچستان، با طول ۱۸۵کیلومتر از از کوه بن تاق سیاهکوه در 38 کیلومتری شمال باختر نیک شهر سر چشمه میگیرد و از شهرستان نیکشهر به شهرستان چابهار به نام رودخانه کهیر به خلیج پزم واقع در غرب خلیج چابهار میریزد.
رودخانه کهیر از ارتفاعات شهرستانهای نیکشهر و لاشار سرچشمه میگیرد، و از رودهای مهم بهشمار میروداست.
سیلابهای فصلی رودخانه از آب شیرین با کیفیت بسیار مناسب تشکیل میشود. و در قالب سیلابهایی مهیب، در فاصله ۲۰ کیلومتری پایین دست سد کهیر و تنها چند ساعت پس از عبور از محدوده سد، به آبهای شور دریای مکران میپیوندد.میانگین آبدهی سالانه این رودخانه ۷۰ میلیون متر مکعب و وسعت حوضه آبگیر آن، ۴٬۹۰۰ کیلومتر مربع است
سد مخزنی كهير
سد مخزنی كهير یک سد بتنی غلتکی بر روی رود کهیر است که در شمال بخش کهیر شهرستان کنارک استان سیستان و بلوچستان احداث شده است. این سد که در فاصله ۸۴ کیلومتری شمال غربی چابهار واقع شده با ارتفاع تاج ۵۵ متر بزرگترین سد مخزنی استان سیستان و بلوچستان از نظر حجم مخزن و ارتفاع تاج سد است
روستای کهیر در ۵ کیلومتری جنوب این سد قرار دارد. رود کهیر در ۲۰ کیلومتری جنوب این سد به دریای عمان میریزد.
علاوهبر سد اصلی، در شمال شرقی سد، یک سد خاکی با نام زینچه به طول ۱.۵۰۰ متر نیز طراحی و ساخته شدهاست.
اهداف
از این اهداف میتوان تأمین آب آشامیدنی، کشاورزی سواحل مَکُران و روستاهای محدوده سد کهیر اشارهکرد.
آب دهی سالانه سد کهیر به میزان ۱۸۲ میلیون مترمکعب در سال برآورد شده که از این میزان از محل سد کهیر ۶۴ میلیون و ۸۰۰ هزار مترمکعب آب در سال برای استفاده تخصیص یافته است که شامل ۳/۸ میلیون متر مکعب در سال جهت تامین آب آشامیدنی ۵۵ روستاهای محدوده سد کهیر، ۲۵ میلیون متر مکعب آب صنعت، ۱۰ میلیون متر مکعب برای کشاورزی در منطقه و ۲۶ میلیون متر مکعب در سال جهت تامین نیاز محیط زیست در پایین دست سد تا دریا میباشد.
.jpg)
رودخانه کارواندر
از شاخههای اصلی رودخانه بمپور است که از ارتفاعات کارواندر در ۱۲۰ کیلومتری شمال شرقی ایرانشهر سرچشمه گرفته و تا روستای کارواندر دارای آب جاری دائم است و در محل این روستا مازاد آب آن در بستر رودخانه فرومیرود و در پایین دست رودخانه، به ویژه در اوایل دشت ایرانشهر، بار دیگر از زیرزمین خارج و همراه با چند شاخه کوچک به رود بمپور میپیوندد.
مساحت حوضه آبریز رودخانه کارواندر ۲۱۲۸ کیلومتر مربع میباشد که با ۱۷۸۹ کیلومتر مربع آن را ارتفاعات پوشانیده است و مابقی دشت میباشد. این حوضه آبریز در شمال دشت ایرندگان و در مجاورت دشتهای سیب سوران، خاش و پشتکوه در استان سیستان و بلوچستان واقع گردیدهاست. وجود سازندهای حساس به فرسایش در منطقه و انجام نشدن اقدامات پیشگیری از فرسایش خاک به همراه کاربری نامناسب برخی اراضی سبب فرسایش خاک و ورود رسوبات به پهنه آبی این رودخانه شدهاست. پوشش گیاهی حوضه آبریز منطقه بیشتر از نوع بوتهای-علفی میباشد که این موضوع تأثیر چندانی در جهت جلوگیری از فرسایش و نیز حمل رسوبات به پایین دست رودخانه نمیشود.
شرایط مساعد آب و هوایی، وجود کوهها، درهها، رودخانهها، نقاط جنگلی و دشتهای زیبا و دیدنی منطقه کارواندر، زمینه را برای رویش گیاهان منحصر به فرد دارویی و خوراکی فراهم کردهاست.
پوشش گیاهی بکر این منطقه، محلی مناسب برای رویش گیاهان سردسیری و گرمسیری بهشمار میرود. صدها گونه گیاهی اعم از دارویی و خوراکی در این منطقه رشد میکند که بیشتر آنها نیز ناشناخته ماندهاند و شناسایی آنها نیازمند تحقیقات است
رود کاجو دایمی بوده و در شمال قصر قند جریان دارد . سیلاب های این رودخانه در ناحیه دشتیاری پخش می شود و در انتها به رودخانه باهو کلات می پیوندد.
رودخانه هیرمند (هلمند) تنها منبع آبی حیاتی برای دشت سیستان است که از کوههای بابا در افغانستان سرچشمه میگیرد و پس از طی مسافتی حدود ۱۰۵۰ کیلومتر، به دریاچه هامون در ایران میریزد. این رود، تنها منبع تأمین آب کشاورزی، شرب و محیطزیستی منطقه سیستان است و بقای رودخانههای منشعب از آن، دریاچه هامون و مخازن چاهنیمه همگی وابسته به جریان پایدار آب هیرمند است.
هیرمند در نزدیکی مرز ایران و افغانستان به دو شاخه اصلی تقسیم میشود:
۱. شاخه اصلی (رود مشترک یا یاریان مشترک): بخشی از مرز دو کشور را تشکیل میدهد و سپس وارد خاک افغانستان میشود.
۲. شاخه ایران: این شاخه خود به دو بخش تقسیم میشود:
یک شاخه به سمت چاهنیمه جریان مییابد.
شاخه دیگر به مناطق کوهک و زهک میرود.
بر روی این شاخهها، سدهای انحرافی احداث شده و همچنین سد سیستان روی شاخه چاهنیمه ساخته شده است.
مخازن طبیعی و نقش آنها
در جنوب دشت سیستان و نزدیک مصب هیرمند، گودالهای طبیعی بزرگی وجود دارند که بهعنوان مخازن ذخیره آب استفاده میشوند. این مخازن با مساحتی حدود ۴۷۰۰ هکتار، نهتنها آب مورد نیاز برای آبیاری زمینهای کشاورزی را تأمین میکنند، بلکه از خسارات سیلابهای هیرمند نیز جلوگیری مینمایند. این دریاچههای مصنوعی، پتانسیل پرورش ماهی را نیز دارند و نقش کلیدی در اقتصاد محلی ایفا میکنند.
چالشهای اخیر: بند کمال خان و انحراف آب به گود زره
در سالهای اخیر، دولت افغانستان با احداث بند کمال خان بر روی هیرمند و هدایت آب به سمت گود زره (منطقهای خشک در افغانستان)، جریان آب به سمت ایران را به شدت کاهش داده است. این اقدام باعث:
•کاهش آب ورودی به چاهنیمه و مخازن سیستان
•تشدید طوفانهای گردوغبار در منطقه
•تأثیر منفی بر کشاورزی و معیشت مردم سیستان شده است.
حقابه ایران و نقض معاهده ۱۳۵۱
بر اساس معاهده ۱۳۵۱ (۱۹۷۲)، افغانستان متعهد شده بود سالانه ۸۲۰ میلیون مترمکعب آب به ایران بدهد، اما در عمل، این تعهد بهدلیل احداث سدها و سیاستهای جدید آبی افغانستان (بهویژه پس از روی کار آمدن طالبان) رعایت نشده است. ایران این اقدام را نقض حقابه تاریخی خود میداند و خواهان حل این اختلاف از طریق مذاکرات فنی و حقوقی است.
آینده هیرمند و تالاب هامون
با ادامه روند کنونی، وضعیت زیستمحیطی و اقتصادی سیستان در معرض تهدید جدی قرار دارد. ایران از مجامع بینالمللی برای احقاق حقوق خود کمک خواسته، اما تاکنون راهحل پایدار یافت نشده است. ادامه این روند میتواند به تشدید بحران آب و تنشهای سیاسی بین دو کشور منجر شود.
رودخانه باهوکلات یکی از پرآب ترین رودخانه های استان سیستان و بلوچستان و عامل اصلی حیات زندگی در جنوب بلوچستان به حساب می آید. این رودخانه آب های مناطق وسیعی از صفحات جنوبی شهرستان ایرانشهر (بخش های سرباز، بمپور ، راسک) و شهرستآن های چابهار (بخش های دشتیاری قصر قند) را جمع آوری کرده و به دریای عمان سرازیر می کند. رودخانه باهوکلات از کوه پیرآباد در 47 کیلومتری جنوب خاوری ایرانشهر و 38 کیلومتری شمال باختری سرباز سرچشمه می گیرد و به نام رودخانه رگاب (ریگاب) دهستان سرباز را به سوی جنوب خاوری طی می کند. در سر راه با دریافت آب رودهای مهجکا، سیاه کثور، بگنتن و هیچدر در جهت سرباز سرازیر می شود. در این محل با رودخانه قوامک یکی شده و به نام رود سرباز به سوی جنوب باختری از دره های تنگ و پرپیچ و خم عبور می کند و با رودخانه اسپکار همراه می شود. این رود در مسیر خود آب رودهای کیش و پیشامگ را نیز دریافت کرده و به نام رود گامشاندر به ناحیه پیشین وارد می شود. در این ناحیه با رودخانه های سوهون تنگ و سوران آب درهم می آمیزد و سد پیشین را پشت سر می گذارد و به سوی جنوب باختری روان می شود. پس از دریافت یکی دو رود دیگر به دهستان باهوکلات در شهرستان چابهار داخل می شود. این رودخانه به ویژه به دلیل این که زیست گاه تمساح ایرانی است اهمیت بسیار زیادی در گردشگری دارد.
آب دریای عمان دارای املاح فراوان است و در کیلومتر ها طول ساحل به راحتی در اختیار قرار می گیرد. این آب دارای املاح کلروره سدیم و املاح مختلف دیگر، هم چنین دارای گیاهان و جانوران دریایی به خصوص جلبک و پلانکتون است که اثرات مفیدی برای بدن انسان دارد. وارد شدن در آب دریا باعث انبساط و تحریک دستگاه گوارش، بالا رفتن تبادلات تنفسی وایجاد احساس آرامش می شود. در استان سیستان و بلوچستان موارد متعددی از آب های معدنی وگرم وجود دارد که در صورت برنامه ریزی مناسب می توان از امکانات آن ها برای جذب جهانگردان استفاده کرد.
اهم چشمه های آب معدنی و گرم این استان که در نقاط مختلف آن پراکنده شده اند، عبارتند از:
چشمه آب گرم هودیان، چشمه آب گرم کنتی، چشمه آب گرم پوزه باغ، چشمه آب گرم تنگ، چشمه آب گرم مکسان، چشمه آب گرم تشت، چشمه آب گرم جمشید، چشمه آب گرم اسپیدژ، چشمه آب گرم پای کوه سرخ، چشمه آب گرم بزمان یک، چشمه آب گرم بزمان دو، چشمه آب معدنی کتوکان ، چشمه معدنی اسکل آباد، چشمه آب معدنی جم چین، قنات آب معدنی کوکلو، چشمه آب معدنی آمنی، چشمه آب معدنی استخر طبیعی ( دریاچه والان )، چشمه آب معدنی دوشینگ ، چشمه آب معدنی بر آب، چشمه معدنی شرق تفتان، چشمه آب گرم برآبک، چشمه آب معدنی زنگ، چشمه آب معدنی مرغاب، چشمه آب معدنی ترشاب بالا و ترشاب پایین و چشمه آب معدنی گنج امین چشمه های آب گرم دلگان از جمله چشمه های آب گرم این منطقه است.
چشمه های آب گرم دلگان چشمه آب گرم هودیان
دریاچههای استان سیستان و بلوچستان
استان سیستان و بلوچستان با وجود قرارگیری در منطقهای خشک و نیمهخشک، دارای چند دریاچهی طبیعی و مصنوعی است که برخی از آنها از اهمیت اکولوژیکی و اقتصادی بالایی برخوردارند.
۱. دریاچه هامون (هامون پوزک، هیرمند)
هامون بزرگترین دریاچهی آب شیرین ایران و یکی از مهمترین تالابهای بینالمللی است که در شمال سیستان و بلوچستان قرار دارد. این دریاچه از سه بخش هامون پوزک، هامون صابوری و هامون هیرمند تشکیل شده و منبع اصلی معیشت مردم منطقه محسوب میشود. هامون بهعنوان یک اکوسیستم حیاتی، میزبان پرندگان مهاجر و گونههای جانوری نادر است. با این حال، در سالهای اخیر به دلیل کاهش ورودی آب از رود هیرمند (به دلیل سدسازی در افغانستان) و خشکسالیهای پی در پی، این دریاچه با بحران خشکی مواجه شده است.
.jpg)
۲. دریاچه جازموریان
این دریاچه در مرز بین استانهای سیستان و بلوچستان و کرمان قرار دارد و یک حوضهی بسته است که آب آن از رودهای بمپور و هلیلرود تأمین میشود. جازموریان در گذشته یک تالاب بزرگ بود، اما امروزه به دلیل کاهش بارندگیها و برداشت بیرویه از منابع آب، اغلب خشک یا نیمهخشک است. این دریاچه نقش مهمی در تعدیل آبوهوای منطقه و حفظ تنوع زیستی داشته است.
.jpg)
۳. دریاچههای فصلی
در مناطق مختلف استان، دریاچههای فصلی مانند گودالهای هوتک و دگار پس از بارندگیها تشکیل میشوند و برای چرای دام و کشاورزی موقت استفاده میشوند.
چالشهای اصلی دریاچههای سیستان و بلوچستان
-
خشکسالیهای طولانیمدت و کاهش ورودی آب از رودخانههای مرزی
-
مدیریت نادرست منابع آبی و حفر چاههای غیرمجاز
-
تغییرات اقلیمی و افزایش دمای جهانی که باعث تبخیر بیشتر آب میشود
-
عدم اجرای کامل حقابههای زیستمحیطی از سوی کشورهای همسایه (بهویژه افغانستان)
سدهای استان سیستان و بلوچستان
•سد سرایدان
•نوع سد: خاکی با هسته رسی
•هدف : تامین آب کشاورزی تغذیه مصنوعی و کنترل سیلاب
•موقعیت: 27 کیلومتری شمال شرقی ایرانشهر
•نام رودخانه: کنارو سرشاخه بمپور
•حجم نرمال مخزن: 9.3 میلیون متر مکعب
•سد سد شی کلگ
•هدف : کنترل سیلاب و شرب
•نوع سد: سد بتنی وزنی
•موقعیت : در شمال غربی منطقه دشتیاری و ۱۲۰ کیلومتری شمال شهرستان چابهار
•نام رودخانه: شی کلگ
•حجم نرمال مخزن: 10/8 میلیون متر مکعب
•حجم مفید:10/5 میلیون متر مکعب
•سد سرابدوک
•موقعیت : ایرانشهر
•حوضه آبریز اصلی: مرکزی
•حوضه آبریز فرعی: هامون جازموریان
•حجم نرمال مخزن: 12 میلیون متر مکعب
•آب قابل تنظیم سالانه: 3/5 میلیون متر مکعب
•سد کارواندر
•نوع سد: سد بتنی غلتکی
•هدف : تامین آب کشاورزی و شرب
•موقعیت: ۷۰ کیلومتری جنوب غرب شهرستان خاش
•نام رودخانه: رودخانه کارواندر
•حجم نرمال مخزن: 49/7 میلیون متر مکعب
•سد کاریانی
•موقعیت : چابهار، زرآباد بالادست دشت لاش
•نوع سد: خاکی
•هدف : تامین آب کشاورزی
•حوضه آبریز اصلی: خلیج فارس و دریای عمان
•حجم نرمال مخزن: 161 میلیون متر مکعب
سد کهیر (کنارک)
•نوع سد: بتنی غلتکی
•موقعیت: ۸۴ کیلومتری شمال غربی چابهار، شهرستان کنارک
•ارتفاع تاج: ۵۵ متر
•حجم مخزن: ۳۴۳ میلیون مترمکعب
•اهداف: تأمین آب شرب، کشاورزی و صنعتی برای مناطق سواحل مکران و روستاهای اطراف؛ کنترل سیلابها؛ بهبود وضعیت بهداشتی منطقه
•وضعیت: بزرگترین سد مخزنی استان از نظر حجم مخزن و ارتفاع تاج؛ با هزینهای بالغ بر ۷۰۵ میلیارد تومان ساخته شده است .
سد شهری کور (سراوان)
•نوع سد: بتنی غلتکی
•موقعیت: محل تلاقی رودخانههای بریسان و گزو در شهرستان سراوان
•ارتفاع از پی: ۵۷ متر
•طول تاج: ۶٬۳۲۵ متر
عرض تاج: ۷ متر
•حجم مخزن: ۱۰۳ میلیون مترمکعب
•اهداف: تأمین آب شرب و کشاورزی؛ کنترل سیلابها
•وضعیت: در خرداد ۱۴۰۳ آبگیری شد و به بهرهبرداری رسید
سد خیرآباد (نیکشهر)
•نوع سد: مخزنی
•موقعیت: جنوب استان، شهرستان نیکشهر
•حجم مخزن: ۲۷ میلیون مترمکعب
•اهداف: تأمین آب شرب و کشاورزی؛ کنترل سیلابها
•وضعیت: ساخت آن در سال ۱۳۸۷ به پایان رسید و بهرهبرداری از آن آب آشامیدنی ۵۰ سال آینده مردم نیکشهر را تأمین میکند
سد ماشکید علیا (زابل)
•نوع سد: بتنی
•موقعیت: جنوب غربی شهرستان زابل، نزدیک به روستای ماشکید
•اهداف: ذخیره و مدیریت آبهای سطحی برای تأمین آب کشاورزی و شرب در فصول خشک
•وضعیت: یکی از پروژههای مهم آبی در منطقه برای مقابله با کمآبی و خشکسالیهای متناوب .
آبهای زیرزمینیآبخوان زابل
در مطالعات قبلی وزارت نیرو، دشت سیستان فاقد آبخوان مهم تلقی شده بود.
عدم وجود چاه در باند مرکزی دشت به دلیل مشکلات حفر و نگهداری در ماسهبادیها است.
از نظر زمینشناسی و هیدروژئولوژی، آبخوان زیر ماسهبادیها با بخشهای شمالی و جنوبی تفاوتی ندارد.
محدوده ماسهبادیها (2 تا 5 کیلومتر عرض و بیش از 30 کیلومتر طول) دستنخورده باقیمانده است.
به دلیل کمبود بارندگی و عدم اطمینان از آب هیرمند، توان آبخوان جهت برداشت بالا نیست، اما در شرایط اضطراری میتوان برداشت کرد.
توصیه میشود از سایر پتانسیلها استفاده و برداشت کمتر از توان حداکثر آبخوان انجام شود.
مجموع آب قابل استحصال از چاههای حفر شده 100 لیتر بر ثانیه است و مناطق اکتشاف نشده حداقل همین میزان پتانسیل را دارند.
.jpg)
محدوده مستعد زابل و توانایی استحصالآبخوان میل نادر بندان
•دشت میل نادر-بندان به دلیل کمبود بارندگی مورد توجه جدی قرار نگرفته بود و در شمال استان سیستان و بلوچستان (بین زابل و خراسان جنوبی) واقع شده است.
•مساحت محدوده مطالعاتی بندان حدود 148 کیلومترمربع است و این دشت نیز فاقد آبخوان مهم تلقی شده بود
•آبراهه خشک در مرز شمالی دشت از شمال غرب به جنوب شرق جریان دارد و به گود بیدک وارد میشود.
• دریاچه هامون در انتهای محدوده قرار دارد.تراز آب زیرزمینی نشاندهنده جریان از شمال غرب به جنوب شرق است.
•بخش مرز جنوبی و جنوب شرقی محدوده قابلیت توسعه دارد.
چاههای نیمه جنوبی شرایط افت بهتری دارند و ادامه حفاریها به سمت جنوب شرق توصیه میشود.
محدوده مستعد سفید آبهآبخوان شیله -حرمک
•منطقه شیله و حرمک در جنوب محدوده قرار دارند، با ارتفاعات غربی که تغذیه میکنند.
•طی دو سال، فعالیتهای حفاری در این منطقه انجام شده است.
•کیفیت آب شیله نسبت به سایر مناطق کمتر است.
•حرمک دارای یک آبخوان نسبی است که آب خروجی آن تبخیر میشود یا وارد افغانستان میگردد.
•کیفیت آب در شرق به غرب بهتر میشود.
•این منطقه نزدیک مسیر انتقال آب زابل به زهدان است.
•در ارتفاعات غربی، پتانسیل ساخت سدهای زیرسطحی وجود دارد، بهویژه در خروجی بلوچ آب.
محدوده مستعد شیله حرمکآبخوان دشت تهلاب
آبخوان دشت تهلاب در جنوب شرق ایران و در سیستان و بلوچستان قرار دارد. این آبخوان یکی از منابع مهم تامین آب استان محسوب میشود و برای تامین نیاز آبی زاهدان و میرجاوه مورد هدف قرار گرفته است. انتقال آب از این آبخوان میتواند بخشی از نیاز آبی سیستان و بلوچستان را تامین کند. مطالعات و برنامههایی برای انتقال آب از این آبخوان به منظور تغذیه مصنوعی و ذخیره سطحی نیز وجود دارد
وضعیت آبرفت دشت تهلاب
سطحساختماناصلیدشتتهلابتوسطرسوباتآبرفتیدورانچهارمپوشیدهشدهاست.رسوباتآبرفتیاکثـراًیکنواخـتبودهوتناوبیازموادشنی،رسیوماسهایهستند.
•ویژگیها: این آبخوان از اهمیت استراتژیک برخوردار است، بهطوریکه سالانه حدود ۳۵ میلیون مترمکعب آب از آن بهصورت بلااستفاده وارد خاک پاکستان میشود.
•آبخواندشتتهلابباوسعتحدود3000 کیلومترمربعدارای24 حلقهپیزومترمیباشد.
•کاربرد: طرح انتقال آب از این آبخوان برای تأمین آب شرب شهرهای زاهدان و میرجاوه در دست اجراست، که هدف آن تأمین سالانه ۲۴ میلیون مترمکعب برای زاهدان و ۳ میلیون مترمکعب برای میرجاوه است.آبخوان ایرانشهر
•موقعیت: در شهرستان ایرانشهر واقع شده است.
•یکی از آبخوانهای استان سیستان و بلوچستان است که تقریبا متعادل تلقی میشود. وجود رودخانه دائمی بمپور، که زهکش سفره آب زیرزمینی ایرانشهر است، نشان دهنده این تعادل است. با این حال، با توجه به خشکسالیهای اخیر، دبی پایه رودخانه بمپور رو به کاهش بوده است.
آبخوان زاهدان
•موقعیت: در شمال حوضه آبریز زاهدان قرار دارد.
•ویژگیها: این آبخوان تأمینکننده بخشی از آب شرب، کشاورزی و صنعتی شهر زاهدان است.
•کیفیت آب: بررسیها نشان میدهد که تیپ غالب آب زیرزمینی این آبخوان از نوع سدیم-کلروره و سدیم-سولفاته است.
آبخوان سراوان
•موقعیت: در منطقه سراوان در جنوب شرق استان قرار دارد.
•ویژگیها: برداشت از منابع آب زیرزمینی در غرب دشت سراوان بیشتر از شرق آن است.
•کیفیت آب: تحلیلها نشان میدهد که انحلال سنگهای تبخیری و تبادل یونی از عوامل مؤثر بر کیفیت منابع آب زیرزمینی این منطقه هستند.
قناتهای استان سیستان و بلوچستان
استان سیستان و بلوچستان با دارا بودن بیش از ۱۹۲۵ رشته قنات به طول تقریبی ۲۳۲۷ کیلومتر، یکی از استانهای قناتخیز ایران محسوب میشود. این قناتها نقش حیاتی در تأمین آب شرب، کشاورزی و شکلگیری سکونتگاههای انسانی در مناطق خشک و نیمهخشک استان ایفا میکنند. در ادامه، به معرفی برخی از قناتهای مهم و تاریخی این استان میپردازیم
قنات کولگ هیچان (نیکشهر)
•موقعیت: روستای هیچان، ۲۳ کیلومتری نیکشهر
•ویژگیها: این قنات با طول ۷۰۰ متر از مظهر تا انتهای هرنج و ۲۰۰ متر از هرنج تا انتهای قنات، دارای ۷ میله با فاصلههای ۲۰ متری است. بافت و اصالت آن بهجز در میلهها حفظ شده و امکان تردد در داخل آن تا انتها وجود دارد.قناتهای شستون و سرجو (سراوان)
•موقعیت: شهرستان سراوان
•ویژگیها: این دو قنات به طول تقریبی ۱۵ کیلومتر بهصورت ضربدری یکدیگر را قطع میکنند بدون آنکه تداخلی در جریان آب داشته باشند. قنات شستون، که به قنات سلیمانی نیز معروف است، دارای قدمتی طولانی بوده و اولین لایروبی آن حدود ۴۰۰ سال پیش انجام شده است.قنات ناهوک (سراوان)
•موقعیت: روستای ناهوک، شهرستان سراوان
•ویژگیها: با دبی ۴۰۰ لیتر در ثانیه، یکی از پرآبترین قناتهای سراوان محسوب میشود و نقش مهمی در تأمین آب کشاورزی منطقه دارد.قناتهای شهرستان قصرقند
•موقعیت: شهرستان قصرقند
•ویژگیها: این قناتها با قدمت هزاران ساله، در تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی منطقه نقش اساسی دارند. با توجه به اهمیت تاریخی و فرهنگی، در فهرست آثار ملی ثبت شدهاند.
قناتهای شهرستان زاهدان
•موقعیت: شهرستان زاهدان
•ویژگیها: در این شهرستان، ۱۵۹ رشته قنات در بخش مرکزی، ۵۲ رشته در بخش نصرتآباد و ۳۴ رشته در بخشهای دیگر وجود دارد. این قناتها در تأمین آب شرب و کشاورزی مناطق مختلف شهرستان نقش مهمی دارند.قناتهای شهرستان تفتان
•موقعیت: شهرستان تفتان
•ویژگیها: در این شهرستان، ۳۰ رشته قنات مرمت و بازسازی شدهاند که نقش مهمی در تأمین آب کشاورزی و شرب منطقه دارندقناتهای شهرستان خاش
•موقعیت: شهرستان خاش
•ویژگیها: این شهرستان دارای تعداد زیادی قنات است که در تأمین آب کشاورزی و شرب مناطق مختلف نقش بسزایی دارند. مرمت و بازسازی این قناتها در اولویت برنامههای توسعهای استان قرار دارد
کارست در استان
استان سیستان و بلوچستان، با ساختار زمینشناسی متنوع و وجود سنگهای آهکی، دارای پتانسیل بالایی در منابع آب کارستی است. این منابع، که از طریق انحلال سنگهای آهکی و ایجاد فضاهای زیرزمینی شکل میگیرند، میتوانند نقش مهمی در تأمین آب شرب با کیفیت بالا ایفا کنند.
ویژگیهای آبهای کارستی در استان
-
پتانسیل بالا: بررسیها نشان میدهد که حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد از مساحت کشور دارای منابع آب کارستی است، که استان سیستان و بلوچستان نیز در این دسته قرار دارد.
-
کیفیت مناسب: آبهای کارستی به دلیل عبور از لایههای آهکی، دارای کیفیت شیمیایی مناسبی هستند و میتوانند بهعنوان منبع آب شرب مورد استفاده قرار گیرند.
تجدیدپذیری: این منابع در صورت مدیریت صحیح و برداشت متناسب با تغذیه طبیعی، میتوانند بهعنوان منابع تجدیدپذیر محسوب شوند.
-
چالشها و فرصتها
-
مهاجرت آبهای کارستی: به دلیل شیب زمین و ساختار زمینشناسی، بخشی از آبهای کارستی استان به سمت کشور پاکستان جریان مییابد. در مناطقی مانند سراوان، این پدیده مشاهده شده است.
لزوم مطالعات ژئوفیزیکی: برای بهرهبرداری مؤثر از این منابع، نیاز به مطالعات دقیق ژئوفیزیکی و حفر چاههای اکتشافی وجود دارد تا مناطق مستعد شناسایی و مورد استفاده قرار گیرند
-
نمونههای مطالعاتی در استان
-
تاقدیس بیرگ: مطالعاتی در زمینه نقش عوامل ساختاری، لیتولوژی و توپوگرافی در رخنمون چشمههای تاقدیس کارستی بیرگ در استان سیستان و بلوچستان انجام شده است.
-
چشمه کورسا: بررسیهای هیدروژئولوژیکی چشمه کارستی کورسا نیز در این استان صورت گرفته است.
-
با توجه به بحران کمآبی در استان سیستان و بلوچستان، بهرهبرداری اصولی از منابع آب کارستی میتواند راهحلی پایدار برای تأمین آب شرب باشد. این امر نیازمند برنامهریزی دقیق، مطالعات علمی و همکاری بیندستگاهی است.
غار اناران
غار اناران یکی از جاذبههای طبیعی و زمینشناسی قابل توجه در شهرستان مهرستان استان سیستان و بلوچستان است. این غار در نزدیکی مسیر اصلی جاده «گرسامان» واقع شده و دارای دو دهانه ورودی عمودی متصل به هم است: یکی گرد و دیگری اریب، بهطوری که یک نفر با دقت و مهارت میتواند وارد آن شود. دسترسی به درون این غار نیازمند استفاده از وسایل ایمنی و طناب است، و بهعنوان مکانی برای کوهنوردی شناخته میشود. در پاییندست غار، آبشاری زیبا قرار دارد که به جذابیتهای طبیعی منطقه میافزاید.در داخل غار اناران، میتوان استالاکتیتها و استالاگمیتهای زیبایی را مشاهده کرد. این اشکال معمولاً در غارهای آهکی و کارستی تشکیل میشوند، جایی که آبهای زیرزمینی با حل کردن سنگهای آهکی، فضاهای زیرزمینی و ساختارهای منحصر بهفردی را ایجاد میکنند. اگرچه منابع رسمی بهطور مستقیم به جنس سنگهای غار اناران اشاره نکردهاند، اما وجود این اشکال نشاندهندهی احتمال بالای آهکی بودن ساختار غار است.
استان سیستان و بلوچستان دارای معادن متعددی از جمله سنگ آهک است. وجود این معادن نشاندهندهی فراوانی سنگهای آهکی در منطقه است که میتواند به تشکیل غارهای کارستی مانند غار اناران کمک کند.
در مجموع، غار اناران با ویژگیهای زمینشناسی خاص خود، از جمله ساختارهای داخلی و موقعیت جغرافیایی، بهعنوان یکی از جاذبههای طبیعی و گردشگری استان سیستان و بلوچستان محسوب میشود.
غارهای سهگانه تیس (بان مسیتی) – چابهار
-
موقعیت: روستای تیس، ۱۰ کیلومتری شمال غربی بندر چابهار
-
ویژگیها: این مجموعه شامل سه غار است که دو غار آن دستکند و یک غار طبیعی است. غارهای تیس از نوع غارهای آهکی هستند که در اثر فرسایش و فعالیتهای زمینشناسی به وجود آمدهاند. ساختار داخلی این غارها شامل دهانههای وسیع، تونلهای پیچیده و فضاهای مختلف است که به زیبایی و جذابیت آنها افزوده است.
غار کرمانچی – بزمان (ایرانشهر)
-
موقعیت: دره آهو، یک کیلومتری روستای کرمانچی، شمال غرب بزمان
-
ویژگیها: این غار زیرزمینی با طول حدود ۱۰۰ متر دارای دو دهانه است که پس از ۴۰ متر به یک دهانه تبدیل میشود. بدنه غار از سنگهای دگرگونی با بافت غالب کوارتز و آهکی تشکیل شده است.
غار مشکوتک – سراوان
-
موقعیت: غار مشکوتک در ۲کیلومتری روستای کلپورگان واقع است که سفال آن شهرت جهانی دارد واز شهر سراوان ۲۷ کیلومتر فاصله دارد.
-
ویژگیها: این غار در کوههای آهکی واقع شده و بهعنوان یکی از پدیدههای زیبای طبیعی منطقه شناخته میشود.
این کوه دارای سوراخ های بسیار زیادی است که از دوطرف به بیرون راه دارد وبه صورت تونلی از قله تا پائین کوه کشیده شده است وپیمودن این کوه نیاز به امکانات کوه نوردی ندارد ودارای استراحتگاه بسیار بزرگی بصورت سایبان می باشد .
در دامنه این کوه دره ای مملو از گونه های بیابانی داز ونخلستان وجود دارد که بر زیبائی وجذابیت منطقه افزوده است، قبرستان، تپه باستانی وسنگ نگاره های تاریخی حکایت از سکونت انسانها در اطراف این کوه در دورانهای گذشته دارد.
