منابع آب در استان‌های ایران - یزد

یزد

۱۴۰۴ دی ۲۰, شنبه

شهرستان یزد در دره‌ای پهناور بین کوه‌های شیرکوه و خرانق، در ۱۵ درجه و ۵۳ دقیقه تا ۴۰ درجه و ۵۴ دقیقه درازای خاوری و ۴۶ درجه و ۳۱ دقیقه تا ۱۵ درجه و ۳۲ دقیقه پهنای شمالی واقع شده است. این شهرستان از سوی شمال به شهرستان‌های میبد و زارچ از خاور به شهرستان‌های اردکان و بافق، از باختر به تفت و اشکذر و از جنوب به شهرستان ابرکوه و مهریز محدود می‌شود. میانگین بلندی شهرستان یزد از سطح دریا ۱۲۰۰ متر است. آب و هوای یزد بجز تابستانهای گرم مانند دیگر نقاط مرکزی ایران در بقیه فصول دارای اعتدال نسبی دما می باشد. وجود رشته کوههای مرکزی و قله بزرگ شیرکوه باعث وجود ییلاقات فراوان وخوش آب و هوایی در نزدیکی شهر یزد و در شهرستان های شهرستان تفت و مهریز و اشکذر گردیده است. قرار گرفتن در بخش مرکزی فلات ایران در برگیرنده عوامل طبیعی چیره بر فلات مرکزی ایران مانند بارش اندک ، دور بودن از دریا، نزدیکی با کویر پهناور مرکزی و رطوبت نسبی کم نیز است. از نظر مختصات جغرافیایی نقطهٔ مرکزی ایران (ساعت مارکار) در این شهر قرار دارد.

یزد، دارای آب و هوای اقلیمی ـ گرم و خشک است و نوسان دما بجز در تابستانهای بسیار گرم در بقیه فصول میانگین دما 19.5 درجه است، از این نگاه می‌توان گفت: یزد دارای سه فصل است فصل گرما (از اواسط خرداد تا اواسط شهریور) و فصل کوتاه سرما (از آذر تا بهمن).و در بقیه ماهها دارای اعتدال نسبی دما است.همچنین قله مرتفع شیرکوه باعث وجود ییلاقات فراوان وخوش آب و هوا در نزدیکی یزد در مناطق پیشکوه(علی آباد و نصرآباد و ...) میانکوه (ده بالا و طزرجان و...) و پشتکوه ( نیر و گاریز و...) گردیده است.

یزد در قلب فلات مرکزی ایران قرار دارد و دارای اقلیم خشک و بیابانی است.

میانگین بارندگی سالانه در یزد حدود 60 تا 100 میلی‌متر است که بسیار کمتر از میانگین کشوری (حدود 250 میلی‌متر) است.

تبخیر بالا (تا 3000 میلی‌متر در سال) و نبود رودخانه‌های دائمی، این استان را وابسته به منابع غیرسطحی و انتقال آب کرده است.

منابع آب سطحی یزد

1. رودخانه‌های فصلی

در یزد، رودخانه‌ها عمدتاً فصلی هستند و فقط در مواقع بارندگی جریان دارند. برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

الف. رودخانه تفت

منشأ: ارتفاعات شیرکوه
مسیر: از کوه‌های تفت به سمت شمال شرق (شهر یزد)
اهمیت: در سال‌های پرباران نقش مهمی در تغذیه دشت یزد دارد.

ب. رودخانه مهریز (ده بالا)

منشأ: کوه‌های جنوب غربی یزد
عبور از روستاهای گردشگری مثل ده بالا و دخمه‌ها
در فصل‌های مرطوب جریان دارد و به سرعت جذب زمین یا تبخیر می‌شود.

2. روان‌آب‌ها و سیلاب‌های فصلی

در مناطق کوهستانی و ارتفاعات اطراف یزد، هنگام بارش شدید، سیلاب‌هایی جاری می‌شود که می‌توانند خسارات ایجاد کنند یا وارد سازه‌های ذخیره‌سازی مانند سدها شوند.

سدهای مهم یزد

1. سد تنگ چنار (تفت)

سد چنار (سد بن‌چنار) – یزد:
نوع سد: خاکی با هسته رسی
ابعاد بدنه: حجم دِم ۰٫۱۲ میلیون مترمکعب
حجم مخزن در شرایط نرمال: ۰٫۸۲ میلیون مترمکعب
ارتفاع از پی: ۲۹٫۷ متر
ارتفاع از بستر رودخانه: ۲۲٫۳ متر
طول تاج: ۱۵۸ متر

کاربردها و اهمیت سد چنار:
تأمین آب کشاورزی:
- ذخیره‌سازی روان‌آب‌های فصلی برای آبیاری زمین‌ها، کاهش نوسان آبدهی چاه‌ها و قنوات منطقه.
کنترل سیلاب:
- مهار جریان‌های شدید در فصل بارندگی (مثلاً بهار) برای جلوگیری از خسارت به پل‌ها و جاده‌ها؛ مشابه خسارت تندآب در تنگ‌چنار مهریز، که سد چنار می‌تواند نقش پیشگیرانه داشته باشد

3.سد هرات

سد هرات (خوانسار)، یک سد در مجاورت روستای خوانسار شهرستان خاتم استان یزد است که با مرکز این شهرستان (شهر هرات) ۴۰ کیلومتر فاصله دارد. این سد در مرز سیاسی استان‌های فارس و یزد واقع شده‌است و با حجم مخزن۲۳٫۴ میلیون متر مکعب بر روی رودخانه اعظم قرار دارد.

از آنجا که شهر هرات بر روی دلتای رودخانه اعظم ساخته شده‌است، در سیل سال ۱۳۶۵ این رودخانه تمام بافت تاریخی و شهری شهر هرات بجز ۴ هکتار تخریب شد. از دلایل اصلی ساخت سد هرات جلوگیری از سیل‌های مخرب رودخانه اعظم می‌باشد
موقعیت: سد هرات بر روی مرز سیاسی استان یزد و فارس قرار دارد به‌طوری که حدود ۹۰٪ حوضه آبریز سد در استان فارس است. رود اعظم در پایین‌دست وارد استان یزد شده، به سد هرات می‌رسد و بعد از سد ۴۰ کیلومتر در دشت به سمت شمال شرقی پیش رفته و در کفی پخش شده و دلتای رودخانه را تشکیل می‌دهد. شهر هرات بر روی این دلتای این رودخانه (رودخانه اعظم) ساخته شده‌است.
مشخصات فنی
نوع سد: خاکی با هسته رسی
ارتفاع:
- ۵۵–۵۷ متر از پی سنگی
ابعاد تاج:
- طول: ۵۰۵ متر ⋅ عرض: ۷ متر
حجم مخزن:
- ظرفیت کل: ۲۳.۴–۲۴ میلیون متر مکعب
- حجم مفید قابل تنظیم: ۱۲.۹ میلیون متر مکعب

4. سد دربید (سد سرو)

سد دره بید، یا همان سد دربید، در نزدیکی شهر طبس (24 کیلومتری شمال طبس) واقع شده است. برای رسیدن به این سد، باید از جاده طبس به بشرویه وارد شده و بعد از حدود 10 کیلومتر در مسیر سمت گشن، به تابلو سد دره بید برسید. سد دره بید در مسیر بازدید از ییلاق گشن قرار دارد.
نوع سد: خاکی با هسته رسی
هدف: تامین آب کشاورزی و شرب
موقعیت: حدود 15 کیلومتری شمال غربی شهر طبس در استان یزد
ارتفاع سازه: ~23 متر از پی
طول تاج: تقریباً 3,145 متر
ظرفیت مخزن: حدود 4.2 میلیون متر مکعب

نکته مهم:

اکثر این سدها برای ذخیره سیلاب‌های کوتاه‌مدت طراحی شده‌اند و نقش اصلی در تأمین آب پایدار ندارند.

پروژه‌های انتقال آب به یزد

1. انتقال آب از زاینده‌رود

مبدأ: سد زاینده‌رود (استان اصفهان)
خط انتقال: طول حدود 330 کیلومتر تا یزد
بهره‌برداری: از اوایل دهه 80
چالش‌ها: کم‌آبی زاینده‌رود، اعتراض‌های اصفهان، بحران پایداری

همین مشکلات، دولت که وظیفه تامین آب شرب را بر عهده دارد، بر آن داشته تا فکری به حال آب شرب این منطقه کنند و نخستین اقدامات از دهه ۶۰ آغاز شده و در سال ۱۳۶۸ به مصوبه تبدیل شده است.

بر اساس اسنادی که در شرکت آب منطقه‌ای استان یزد موجود است، در سال ۱۳۶۸ به دلیل اینکه وضعیت آب شرب یزد به شدت دچار ابهام و آب شرب موجود در این استان نیز بی‌کیفیت و شور بوده است، درخواست‌هایی شد که وزارت نیرو آن را مورد بررسی قرار داد.

در این اسناد آمده است که موضوع مصارف فعلی و آتی یزد و امکانات تامین آب از زاینده رود مورد بررسی قرار گرفت و پس از تبادل نظر در مورد آب مورد نیاز و شیوه‌های تامین آب از زاینده‌رود با عنایت به سایر نیازمندی‌های منطقه انتقال، برای مصرف شرب، ۷۸ میلیون مترمکعب آب به استان یزد اختصاص یافت.

بنابراین ابتدا منابع آب قابل انتقال و سپس وضعیت استان یزد را بررسی و با حضور وزیر نیرو و مدیران آب منطقه‌ای یزد و اصفهان نسبت به تخصیص سهمیه آب و انتقال آن به استان یزد تصمیم‌گیری کردند.

در این تصمیم‌گیری‌ها، حقابه کشاورزان منطقه اصفهان، حقابه صنعت و حقابه شرب اصفهان را در نظر گرفتند و با توجه به همه این موارد، تصمیم‌ها اتخاذ و در قالب مصوبه اجرا شد.

در این اسناد، بندهای موجود در مصوبات به خوبی نشان می‌دهد که برخی مسائلی که امروز مطرح می‌شود، در واقع دستاویزی برای برخی افراد است که مردم را تحریک و تهییج کنند.

بندهای این مصوبه می‌گوید: برای مصارف آب مشروب و صنعتی منطقه یزد از رودخانه زاینده‌رود، سالانه ۷۸ میلیون مترمکعب آب، به طور متوسط ۲.۵ مترمکعب تخصیص می‌یابد و حداکثر دبی برداشتی نیز می‌تواند تا ۳ میلیون مترمکعب برسد.

بند دوم این مصوبه نیز می‌گوید: با توجه به فوریت امر باید حداکثر تا آخر تیرماه سال ۶۹، فاز یک پروژه انتقال آب از زاینده‌رود تهیه و برای عقد قرارداد اجرا شود.

2. طرح‌های انتقال از خلیج فارس

پروژه‌ای تحت عنوان "پروژه ملی انتقال آب خلیج فارس" برای شیرین‌سازی آب دریا و انتقال آن از خلیج فارس به مناطق مرکزی ایران، از جمله استان‌های کرمان و یزد، در حال اجرا است. این طرح شامل آب شیرین‌کن‌ها و خطوط لوله‌ای است که آب شیرین‌شده را به این مناطق انتقال می‌دهد.
استفاده برای صنعت و شرب
بخشی از پروژه «انتقال آب از جنوب به مرکز ایران»

منابع سنتی آب در یزد

1. قنات‌ها

قنات‌ها شاهکار مهندسی ایرانی برای بهره‌برداری از آب زیرزمینی هستند. یزد دارای یکی از غنی‌ترین میراث‌های قناتی است:

الف. قنات زارچ

یکی از طولانی‌ترین قنات‌های ایران و جهان است که با طول ۷۱ کیلومتر، علاوه‌ بر ثبت در آثار ملی ایران، به ثبت در یونسکو نیز رسیده و از این‌رو اهمیت زیادی بین گردشگران دارد. این قنات که در استان یزد واقع شده قدمت زیادی دارد و می‌توان گفت ساخت آن به ۱۰۰۰ سال پیش یا حتی بیشتر بازمی‌گردد
طول: حدود 71 کیلومتر
قدمت: بیش از 2500 سال
هنوز در برخی مناطق فعال است.

ب. قنات حسن‌آباد مشیر

قنات حسن‌آباد قناتی است که شهرستان مهریز در استان یزد قرار دارد. این قنات که مربوط به دوره میانی اسلامی (قرن هشتم) است، در شانزدهم بهمن ۱۳۸۹ به شماره ثبتی ۲۹۹۷۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

ثبت جهانی در یونسکو
واقع در شهرستان مهریز
نمونه‌ای از قنات‌های چندسطحی با مهندسی پیچیده

2. آب‌انبارها

سازه‌های سنتی برای ذخیره آب شرب در تابستان
معماری منحصربه‌فرد با بادگیر برای خنک نگه‌داشتن آب
نمونه‌های مشهور: آب‌انبار شش بادگیری یزد، آب‌انبار گلشن
آب‌انبار شش بادگیر در محله‌ای به همین نام در شهر یزد واقع شده است. این آب‌انبار، ۶ بادگیر دارد که با توجه به شرایط اقلیمی و جهت باد در این منطقه به‌شکل هشت وجهی ساخته شده‌اند. این اثر که قدمت آن به دوره قاجار می‌رسد، در تاریخ چهارم فروردین ۱۳۵۷ هجری شمسی با شماره ثبت ۱۶۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شد.

منابع آب‌های زیرزمینی در استان یزد

موقعیت و ساختار هیدروژئولوژیکی

دشت یزد-اردکان: این دشت یکی از بزرگترین و مهم‌ترین دشت‌های استان است و بیشترین میزان برداشت آب زیرزمینی در آن صورت می‌گیرد. وضعیت این آبخوان به شدت بحرانی است و با پدیده افت سطح آب زیرزمینی، شور شدن آب و در برخی مناطق فرونشست زمین مواجه استدر طول چهار دهه اخیر با افت متوسط سطح ایستابی حدود ۰.۵ متر در سال مواجه شده است .
دشت مهریز: این دشت نیز از دشت‌های مهم استان است که در جنوب شهر یزد واقع شده است. وضعیت آن نیز مشابه دشت یزد-اردکان رو به وخامت است و برداشت‌های بی‌رویه منجر به کاهش شدید سطح آب و افت کیفیت آن شده است.
دشت‌های اطراف خاتم، ابرکوه و بهاباد: این دشت‌ها نیز با مشکلات مشابهی روبرو هستند، هرچند شدت بحران ممکن است متفاوت باشد.

مشکلات اصلی منابع آب زیرزمینی در یزد:

•افت شدید سطح آب زیرزمینی: به دلیل برداشت بیش از حد و تغذیه ناکافی، سطح آب در بسیاری از چاه‌ها به شدت پایین رفته و حفر چاه‌های عمیق‌تر را ضروری ساخته است که این خود هزینه‌ها را افزایش می‌دهد.
•کیفیت نامطلوب آب: با پایین رفتن سطح آب و نفوذ آب‌های شورتر از لایه‌های عمیق‌تر یا از مناطق اطراف، کیفیت آب زیرزمینی در بسیاری از نقاط کاهش یافته و برای مصارف شرب و حتی کشاورزی نامناسب می‌شود.
•فرونشست زمین: افت شدید سطح آب زیرزمینی، به ویژه در دشت‌های آبرفتی، باعث فشردگی لایه‌های خاک و در نتیجه فرونشست زمین می‌شود. این پدیده خسارات جبران‌ناپذیری به زیرساخت‌ها (مانند ساختمان‌ها، جاده‌ها، تأسیسات) وارد می‌کند و یکی از جدی‌ترین مخاطرات زیست‌محیطی در استان یزد محسوب می‌شود.
•تداخل آب شور و شیرین: در مناطق ساحلی یا اطراف کویر، ممکن است برداشت بی‌رویه آب شیرین باعث نفوذ آب شور دریا یا آب‌های شور موجود در سفره‌های عمیق‌تر به سفره‌های آب شیرین شود که این امر کیفیت آب را به شدت کاهش می‌دهد.

تغییرات اقلیم
استان یزد، مانند بسیاری از مناطق دیگر جهان، تحت تاثیر تغییرات اقلیمی قرار گرفته است. این تغییرات در طول زمان باعث دگرگونی‌هایی در الگوهای آب و هوایی، منابع آبی، پوشش گیاهی و فعالیت‌های اقتصادی استان شده است. در ادامه به تشریح کامل این موضوع می‌پردازیم:

تغییرات اقلیمی در استان یزد از گذشته تا کنون:

افزایش دما: یکی از بارزترین نشانه‌های تغییرات اقلیمی در یزد، روند افزایشی دمای متوسط سالانه است. میانگین دمای هوا در دهه‌های اخیر نسبت به دوره‌های گذشته افزایش یافته است، که این خود باعث افزایش تبخیر و تعرق و تشدید کمبود آب می‌شود.
تغییر در الگوهای بارش: اگرچه ممکن است در برخی سال‌ها شاهد بارش‌های سیل‌آسا باشیم، اما روند کلی بارش‌ها در استان یزد نشان‌دهنده عدم قطعیت و گاهی کاهش در میزان بارش‌ها نسبت به گذشته است. علاوه بر این، توزیع زمانی بارش‌ها نیز تغییر کرده و دوره‌های خشکسالی طولانی‌تر شده‌اند.
افزایش وقوع رویدادهای حدی آب و هوایی: احتمال وقوع رویدادهای حدی مانند سیل‌های ناگهانی، طوفان‌های گرد و غبار و موج‌های گرمایی شدید افزایش یافته است. این رویدادها تاثیرات مخربی بر زیرساخت‌ها، کشاورزی و زندگی مردم دارند.
کاهش منابع آب زیرزمینی: همانطور که در بحث قبل اشاره شد، تغییرات اقلیمی نقش مهمی در تشدید بحران آب‌های زیرزمینی ایفا می‌کند. افزایش دما و تبخیر، همراه با تغییر در الگوهای بارش، باعث کاهش تغذیه آبخوان‌ها و در نتیجه افت شدید سطح آب زیرزمینی شده است.
تاثیر بر پوشش گیاهی و تنوع زیستی: خشکسالی‌های طولانی مدت و افزایش دما، پوشش گیاهی طبیعی استان را تحت تاثیر قرار داده و منجر به خشک شدن مراتع، کاهش تنوع زیستی و افزایش شوری خاک در برخی مناطق شده است.

علل تغییرات اقلیمی در استان یزد:

علل تغییرات اقلیمی در یزد را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم کرد:

علل طبیعی:

نوسانات طبیعی اقلیم: کره زمین همواره دستخوش تغییرات اقلیمی طبیعی در مقیاس‌های زمانی مختلف بوده است. این تغییرات می‌توانند ناشی از عواملی مانند تغییر در شدت تابش خورشید، فعالیت‌های آتشفشانی و الگوهای اقیانوسی باشند. با این حال، شواهد نشان می‌دهد که سرعت و شدت تغییرات فعلی فراتر از نوسانات طبیعی است.
موقعیت جغرافیایی استان: یزد در منطقه‌ای نیمه خشک و کویری واقع شده است که به طور طبیعی در معرض خشکسالی و نوسانات آب و هوایی قرار دارد.

علل انسانی (فعالیت‌های بشری): این علل نقش اصلی را در تسریع و تشدید تغییرات اقلیمی در قرن اخیر ایفا کرده‌اند:

انتشار گازهای گلخانه‌ای: افزایش فعالیت‌های صنعتی، مصرف سوخت‌های فسیلی (نفت، گاز، زغال سنگ)، حمل و نقل و جنگل‌زدایی، منجر به افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای (مانند دی‌اکسید کربن، متان و اکسید نیتروژن) در جو شده است. این گازها نور خورشید را جذب کرده و باعث گرم شدن کره زمین می‌شوند (اثر گلخانه‌ای).
تغییر کاربری اراضی: تبدیل مراتع و جنگل‌ها به زمین‌های کشاورزی یا مناطق مسکونی و صنعتی، ظرفیت جذب کربن توسط پوشش گیاهی را کاهش داده و به انتشار کربن کمک می‌کند.
مدیریت ناکارآمد منابع آب: برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و سطحی، علاوه بر مشکلات آبی، می‌تواند با تاثیر بر چرخه آب و رطوبت خاک، به تغییرات اقلیمی محلی دامن بزند.
کشاورزی ناپایدار: استفاده از روش‌های سنتی و پرمصرف در کشاورزی و کشت محصولات آب‌بر، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده و به طور غیرمستقیم بر تغییرات اقلیمی اثر می‌گذارد.

اثرات تغییرات اقلیمی بر استان یزد:

تغییرات اقلیمی اثرات گسترده‌ای بر جنبه‌های مختلف زندگی در استان یزد داشته و خواهد داشت:

بخش کشاورزی:

کاهش محصولات کشاورزی: افت منابع آب، افزایش دما و خشکسالی‌های مکرر، تولید محصولات کشاورزی را به شدت تحت تاثیر قرار داده و منجر به کاهش بازدهی و حتی از بین رفتن برخی محصولات شده است.
شوری خاک و آب: افزایش تبخیر و کاهش بارش می‌تواند منجر به افزایش شوری خاک و آب مورد استفاده در کشاورزی شود که کیفیت محصولات را کاهش می‌دهد.
تغییر در زمان‌بندی کشت: الگوهای دمایی و بارشی متغیر، زمان‌بندی مناسب برای کشت و زرع را دشوار کرده است.

منابع آب:

تشدید کمبود آب: همانطور که گفته شد، این مهمترین اثر تغییرات اقلیمی بر یزد است که بر آب شرب، کشاورزی و صنعت تاثیر مستقیم دارد.
افزایش فرسایش و رسوب‌گذاری: سیلاب‌های ناگهانی و شدید می‌توانند باعث فرسایش خاک و افزایش رسوب‌گذاری در رودخانه‌ها و سدها شوند.

سلامت و بهداشت عمومی:

افزایش بیماری‌های ناشی از گرما: موج‌های گرمایی شدید می‌تواند منجر به افزایش گرمازدگی و بیماری‌های مرتبط با گرما شود.
گسترش بیماری‌های ناقل: تغییرات دما و رطوبت می‌تواند شرایط را برای گسترش برخی بیماری‌های ناقل (مانند بیماری‌های منتقله از طریق پشه‌ها) فراهم کند.
کیفیت هوا: افزایش گرد و غبار و ریزگردها به دلیل خشکی و وزش بادهای شدید، بر کیفیت هوا و سلامت تنفسی مردم تاثیر منفی می‌گذارد.

اکوسیستم‌ها و تنوع زیستی:

تخریب زیستگاه‌ها: خشکی تالاب‌ها و منابع آبی، تغییر پوشش گیاهی و افزایش دما، زیستگاه‌های طبیعی بسیاری از گونه‌های جانوری و گیاهی را تخریب کرده است.
انقراض گونه‌ها: برخی گونه‌های گیاهی و جانوری که قادر به سازگاری با شرایط جدید نیستند، در معرض خطر انقراض قرار دارند.

اقتصاد و جامعه:

کاهش درآمد کشاورزان: کاهش محصولات کشاورزی مستقیماً بر درآمد کشاورزان و اقتصاد روستایی تاثیر می‌گذارد.
مهاجرت: در صورت تشدید بحران آب و بیکاری، احتمال مهاجرت از مناطق روستایی به شهرها یا حتی مهاجرت از استان افزایش می‌یابد.
افزایش هزینه‌های مدیریت بحران: مقابله با سیل، خشکسالی، طوفان‌های گرد و غبار و اثرات آن نیازمند صرف هزینه‌های هنگفت برای مدیریت بحران است.

دانلود بروشور

منابع آب در استان‌های ایران