منابع آب در استانهای ایران - آذربایجان شرقی
جغرافیا و آب وهوای استان آذربایجان شرقی
استان آذربایجان شرقی در شمال غرب ایران قرار دارد و به دلیل موقعیت کوهستانی و همجواری با رشته کوه های البرز و زاگرس، از تنوع آب وهوایی چشمگیری برخوردار است. این استان عمدتاً تحت تأثیر آبوهوای سرد کوهستانی در مناطق مرتفع (مانند شهرستانهای مرند و کلیبر) و معتدل در دشتهای پست (مانند دشت تبریز) قرار دارد. وجود کوه های بلند مانند سهند و بزقوش باعث ایجاد بارش های قابل توجه، به ویژه برف در زمستان ها شده است، در حالی که مناطق شرقی استان مانند دشت میانه، آب وهوای نیمه خشک دارند. رودخانه های مهمی مانند ارس و آجیچای نیز در شکلگیری اکوسیستم های آبی این استان نقش کلیدی ایفا میکنند.
ویژگیهای طبیعی و انسانی
آذربایجان شرقی به دلیل قرارگیری در مسیر کریدورهای ارتباطی ایران با قفقاز و اروپا، از اهمیت ژئوپلیتیک و اقتصادی بالایی برخوردار است. دریاچه ارومیه، هرچند بیشتر در استان آذربایجان غربی قرار دارد، بر آب وهوای بخشهایی از این استان نیز تأثیرگذار است. از نظر پوشش گیاهی، مناطق شمالی و غربی استان به دلیل بارشهای بیشتر، دارای مراتع سرسبز و جنگلهای تنک هستند، در حالی که مناطق مرکزی و شرقی به دلیل کاهش بارش ها، پوشش گیاهی کمتری دارند. شهر تبریز به عنوان مرکز استان، یکی از کلانشهرهای مهم ایران است و نقش حیاتی در صنعت، تجارت و فرهنگ منطقه ایفا میکند. چالش های زیست محیطی این استان شامل کاهش منابع آب زیرزمینی، فرسایش خاک و تغییرات اقلیمی است که نیازمند برنامه ریزی های بلندمدت برای مدیریت پایدار منابع طبیعی است.
رودخانه ارس
رودخانه ارس به عنوان مرز طبیعی بین ایران و جمهوری آذربایجان، یکی از مهمترین رودخانه های استان آذربایجان شرقی محسوب میشود. از نظر هیدرولوژیکی، این رودخانه از ذوب برفهای ارتفاعات قفقاز و بارشهای فصلی تغذیه شده و دارای رژیم برفی-بارانی است. میانگین دبی سالانه آن حدود ۴۰۰ مترمکعب بر ثانیه است که آن را به یکی از پرآبترین رودخانه های منطقه تبدیل کرده است. اهمیت این رودخانه در کشاورزی دشتهای مرزی، تولید انرژی (از طریق سدهای مانند سد خداآفرین) و اکوسیستم های آبی منطقه غیرقابل انکار است. با این حال، چالشهای اصلی شامل کاهش آبدهی ناشی از تغییرات اقلیمی، ساخت سدهای متعدد در بالادست (در ارمنستان و آذربایجان) و آلودگی ناشی از فاضلابهای کشاورزی و صنعتی است که نیاز به مدیریت فرامرزی دارد.
رودخانه آجیچای (تلخه رود)
رودخانه آجیچای که به تلخه رود نیز معروف است، از کوه های سهند سرچشمه گرفته و پس از عبور از دشت تبریز به دریاچه ارومیه میریزد. این رودخانه دارای رژیم بارانی-برفی با نوسانات شدید فصلی است، به طوری که در فصل بهار پرآب و در تابستان کمآب میشود. از نظر هیدرولوژیکی، رسوبگذاری زیاد و کاهش کیفیت آب به دلیل ورود پسابهای صنعتی و شهری از مهمترین ویژگیهای آن محسوب میشود. اهمیت این رودخانه در تأمین آب کشاورزی دشت تبریز و تغذیه آبخوان های منطقه است، اما چالشهایی مانند کاهش آبدهی به دلیل احداث سدهای متعدد، خشکسالی های اخیر و آلودگی شدید آب، حیات این رودخانه را تهدید میکند.
رودخانه اهرچای
رودخانه اهرچای از ارتفاعات قره داغ سرچشمه گرفته و از شهر اهر عبور میکند. این رودخانه با رژیم بارانی-برفی، در بهار پرآب و در تابستان کمآب است. از ویژگیهای هیدرولوژیکی آن میتوان به شیب تند و پتانسیل سیلخیزی بالا اشاره کرد. اهمیت آن در تأمین آب شرب و کشاورزی منطقه اهر است، اما چالشهایی مانند سیلابهای مخرب (مانند سیل ویرانگر ۱۳۹۸)، کاهش آبدهی در سالهای خشک و آلودگی ناشی از فعالیتهای انسانی، بهره برداری پایدار از آن را دشوار کرده است.
رودخانه لیقوانچای
رودخانه لیقوانچای از دامنه های سهند سرچشمه گرفته و به آجیچای میریزد. این رودخانه با رژیم برفی-بارانی، از ذوب برفهای سهند در بهار تغذیه میشود. از نظر هیدرولوژیکی، کیفیت بالای آب آن برای مصارف شرب و کشاورزی حائز اهمیت است. اما چالشهایی مانند کاهش بارش برف در ارتفاعات سهند، برداشت بیرویه آب و تغییر کاربری اراضی حاشیه رودخانه، آینده این منبع آبی را با تهدید مواجه کرده است.
رودخانه مردوقچای
رودخانه مردوقچای در شهرستان مرند جریان دارد و از ارتفاعات شمالی استان سرچشمه میگیرد. این رودخانه با رژیم بارانی-برفی، نقش مهمی در آبیاری باغات و مزارع منطقه مرند دارد. از ویژگیهای هیدرولوژیکی آن میتوان به نوسانات شدید آبدهی و پتانسیل بالای سیل خیزی اشاره کرد. چالشهای اصلی شامل کاهش آبدهی ناشی از تغییرات اقلیمی، احداث سدهای غیراصولی و آلودگی ناشی از فعالیتهای کشاورزی است که نیاز به مدیریت یکپارچه دارد.
چالشهای مشترک رودخانه های استان
رودخانه های استان آذربایجان شرقی عموماً با چالشهای مشترکی مانند کاهش آبدهی ناشی از تغییرات اقلیمی، رسوبگذاری زیاد، آلودگیهای انسانی و کشاورزی، و مدیریت ناکارآمد منابع آب مواجه هستند. این مسائل لزوم اجرای طرحهای جامع آبخیزداری، کنترل برداشتها، تصفیه پسابها و همکاریهای فرامرزی برای رودخانه های مرزی را بیش از پیش ضروری ساخته است. حفظ این منابع آبی نیازمند عزم جدی مسئولان و مشارکت جوامع محلی است.
دریاچه ارومیه
دریاچه ارومیه به عنوان بزرگترین دریاچه داخلی ایران و دومین دریاچه آبشور جهان، بخشی از مرز بین استانهای آذربایجان شرقی و غربی را تشکیل میدهد. از نظر هیدرولوژیکی، این دریاچه از طریق رودخانه های مهمی مانند زرینه رود، سیمینه رود و آجیچای تغذیه میشده است. ویژگی خاص این دریاچه شوری بالای آب (حدود ۳۰۰ گرم در لیتر) و وجود آرتمیا به عنوان تنها موجود زنده در آن است. اما در سالهای اخیر با چالشهای جدی مواجه شده که مهمترین آنها شامل کاهش ۸۰ درصدی مساحت دریاچه به دلیل احداث سدهای متعدد بر روی رودخانههای تغذیهکننده، تغییرات اقلیمی و کاهش بارش ها بوده است. این وضعیت باعث افزایش شوری آب، از بین رفتن آرتمیا و ایجاد طوفانهای نمکی در منطقه شده است.
دریاچه قوریگل
دریاچه قوریگل در ۳۰ کیلومتری شرق تبریز قرار دارد و یکی از مهمترین تالابهای ثبت شده در کنوانسیون رامسر است. از ویژگیهای هیدرولوژیکی این دریاچه میتوان به عمق کم (حداکثر ۶ متر)، تغذیه از آبهای سطحی و چشمههای اطراف اشاره کرد. این دریاچه به دلیل میزبانی از پرندگان مهاجر مانند فلامینگو و اردک سرسفید از اهمیت بینالمللی برخوردار است. چالشهای اصلی این دریاچه شامل کاهش سطح آب ناشی از خشکسالیهای اخیر، ورود آلایندههای کشاورزی از مزارع اطراف و خطر تبدیل شدن به کانون گرد و غبار در صورت خشک شدن کامل است.
دریاچه سد ستارخان
سد ستارخان بر روی رودخانه آجیچای احداث شده و دریاچهای مصنوعی در غرب تبریز ایجاد کرده است. از نظر هیدرولوژیکی، این دریاچه نقش مهمی در تأمین آب کشاورزی منطقه و کنترل سیلابهای فصلی دارد. ظرفیت مخزن این سد حدود ۱۶۰ میلیون مترمکعب است که از ذوب برفهای سهند و بارشهای منطقه تغذیه میشود. چالشهای اصلی این دریاچه شامل رسوبگذاری سریع به دلیل فرسایش شدید در حوضه آبریز، کاهش آب ورودی در سالهای خشک و آلودگی ناشی از ورود پسابهای شهری و صنعتی از بالا دست است.
دریاچه سد نوروزلو
سد نوروزلو در شهرستان هریس بر روی رودخانه هریسچای احداث شده است. این دریاچه مصنوعی با ظرفیت ۲۴ میلیون مترمکعب، نقش مهمی در تأمین آب شرب و کشاورزی منطقه هریس و بخشهایی از تبریز دارد. از ویژگیهای هیدرولوژیکی آن میتوان به وابستگی شدید به بارشهای فصلی و ذوب برفهای ارتفاعات اشاره کرد. مهمترین چالش این دریاچه نوسانات شدید آبگیری در سالهای مختلف به دلیل تغییرات اقلیمی و کاهش بارشهاست که باعث شده در برخی سالها حجم آب ذخیره شده به کمتر از ۳۰ درصد ظرفیت اسمی برسد.
دریاچه سد خاکی تبریز
این سد که بر روی مهرانرود احداث شده، یکی از منابع مهم تأمین آب فضای سبز تبریز محسوب میشود. از نظر هیدرولوژیکی، این دریاچه کوچک با ظرفیت حدود ۵ میلیون مترمکعب عمدتاً از آبهای سطحی و روانابهای شهری تغذیه میشود. چالش اصلی این دریاچه آلودگی شدید آب به دلیل ورود پسابهای شهری و صنعتی از بالا دست است که کیفیت آب را برای مصارف کشاورزی و فضای سبز با مشکل مواجه کرده است. همچنین رسوبگذاری سریع باعث کاهش ظرفیت مفید مخزن شده است.
دریاچه سد آیدوغموش
سد آیدوغموش در شهرستان میانه بر روی رودخانه قره سو احداث شده است. این دریاچه با ظرفیت ۲۰۰ میلیون مترمکعب نقش مهمی در کنترل سیلابها و تأمین آب کشاورزی دشت میانه دارد. از ویژگیهای هیدرولوژیکی آن میتوان به وابستگی به ذوب برفهای بزقوش و بارشهای بهاری اشاره کرد. چالشهای اصلی شامل کاهش محسوس آب ورودی در سالهای اخیر به دلیل تغییرات اقلیمی و برداشت بیرویه از منابع آب بالا دست است که باعث شده در برخی سالها حجم آب ذخیره شده به کمتر از ۴۰ درصد ظرفیت اسمی برسد.
چالش های مشترک دریاچه های استان
دریاچه های استان آذربایجان شرقی عموماً با چالشهای مشترکی مانند کاهش آب ورودی ناشی از تغییرات اقلیمی، رسوبگذاری سریع، آلودگیهای ناشی از فعالیتهای انسانی و مدیریت ناکارآمد منابع آب مواجه هستند. این وضعیت لزوم اجرای برنامه های جامع حفاظتی از جمله کنترل فرسایش در حوضه های آبریز، کاهش برداشتهای بیرویه، تصفیه پساب های ورودی و مدیریت یکپارچه منابع آب را بیش از پیش ضروری ساخته است. حفظ این اکوسیستم های آبی برای پایداری محیط زیست و اقتصاد منطقه حیاتی است.
سد ستارخان (تبریز)
سد ستارخان بر روی رودخانه آجیچای در ۱۵ کیلومتری غرب تبریز احداث شده و یکی از مهمترین پروژههای آبی استان محسوب میشود. این سد خاکی با هسته رسی، ۷۸ متر ارتفاع و ۱۶۰ میلیون مترمکعب ظرفیت دارد که عمدتاً از ذوب برفهای سهند و بارشهای منطقه تغذیه میشود. مهمترین کاربردهای آن شامل تأمین آب شرب شهر تبریز، آبیاری ۷۰۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی پایین دست و کنترل سیلابهای مخرب است. همچنین این سد در تولید سالانه ۲۰ گیگاوات ساعت انرژی برقآبی نقش دارد. با این حال، چالشهایی مانند رسوبگذاری سریع (سالانه حدود ۱ میلیون مترمکعب) و کاهش آب ورودی ناشی از تغییرات اقلیمی، بهرهبرداری بهینه از آن را با مشکل مواجه کرده است.
سد پیغامچای (مرند)
سد پیغامچای در شهرستان مرند بر روی رودخانه مردوقچای احداث شده و از نوع سدهای خاکی با هسته رسی است. این سد با ۵۴ متر ارتفاع و ۲۸ میلیون مترمکعب ظرفیت، نقش کلیدی در تأمین آب شرب شهر مرند و آبیاری ۴۰۰۰ هکتار از باغات و مزارع منطقه دارد. ویژگی مهم این سد، کنترل سیلابهای مخرب رودخانه مردوقچای است که در گذشته سالانه خسارات زیادی به بار میآورد. چالش اصلی این سد، کاهش آب ورودی ناشی از تغییر الگوی بارشها و افزایش برداشتهای بالا دست است که در سالهای خشک، تأمین آب را با مشکل مواجه میکند.
سد تاجیار (اهر)
سد تاجیار در شهرستان اهر بر روی رودخانه اهرچای در حال احداث است و پس از تکمیل، با ۷۸ متر ارتفاع و ۹۰ میلیون مترمکعب ظرفیت، بزرگترین سد شرق استان خواهد بود. این سد بتنی دو قوسی، عمدتاً برای کنترل سیلابهای ویرانگر (مانند سیل ۱۳۹۸)، تأمین آب شرب شهر اهر و آبیاری ۸۰۰۰ هکتار از اراضی طراحی شده است. ویژگی منحصر به فرد این پروژه، احداث تونل انتقال آب به طول ۱۸ کیلومتر برای رساندن آب به دشت اهر است. چالشهای پیش روی این سد شامل نیاز به تأمین اعتبارات تکمیلی و حساسیت های زیست محیطی در منطقه ساخت است.
چالش های مشترک سدهای استان
سدهای استان آذربایجان شرقی عموماً با چالشهای مشترکی مانند کاهش آب ورودی ناشی از تغییرات اقلیمی، رسوبگذاری سریع، نیاز به نوسازی تجهیزات و در برخی موارد آلودگی آب مواجه هستند. این مشکلات لزوم اجرای برنامههای مدیریت یکپارچه منابع آب، کنترل فرسایش در حوضه های آبریز، استفاده از فناوریهای نوین در آبیاری و اولویتبندی مصارف را نشان میدهد. سرمایه گذاری در پروژه های جایگزین مانند تصفیه و بازچرخانی آب نیز میتواند به کاهش فشار بر این منابع آبی کمک کند.
آبهای زیرزمینی استان آذربایجان شرقی
آبخوان مرند
آبخوان مرند در شمال غربی استان آذربایجان شرقی قرار دارد و از مهمترین منابع آب زیرزمینی منطقه محسوب میشود. این آبخوان عمدتاً از رسوبات آبرفتی دانهریز و درشت تشکیل شده که نفوذپذیری بالایی دارند و بهرهبرداری از آن برای مصارف کشاورزی و شرب بسیار رایج است. ویژگی هیدروژئولوژیکی مهم این آبخوان، ارتباط هیدرولیکی آن با رودخانههای فصلی منطقه است که تغذیه طبیعی آن را بهبود میبخشد. با این حال، برداشت بیرویه در سالهای اخیر موجب کاهش سطح ایستابی و افت کیفیت آب در برخی مناطق شده است.
آبخوان تبریز
آبخوان تبریز یکی از گستردهترین آبخوانهای آذربایجان شرقی است که در دشت تبریز واقع شده و نقش حیاتی در تأمین آب شرب و صنعتی کلانشهر تبریز دارد. این آبخوان از رسوبات کواترنری تشکیل شده و ضخامت لایههای آبدار آن در برخی مناطق به بیش از ۱۰۰ متر میرسد. از نظر هیدروژئولوژیکی، تغذیه این آبخوان عمدتاً از طریق نفوذ آب باران و جریانهای سطحی انجام میشود، اما به دلیل توسعه شهری و کاهش نفوذپذیری، میزان تغذیه طبیعی کاهش یافته است. همچنین، افزایش شوری آب در بخشهای مرکزی آبخوان به دلیل برداشت بیش از حد، از چالشهای اصلی این منطقه محسوب میشود.
آبخوان اهر
آبخوان اهر در شرق استان آذربایجان شرقی و در دشت اهر قرار دارد. این آبخوان از رسوبات آبرفتی دانهریز و ماسهای تشکیل شده و به دلیل قرارگیری در منطقه کوهپایهای، از نفوذپذیری مناسبی برخوردار است. تغذیه اصلی آن از طریق بارشهای جوی و جریانهای سطحی رودخانههای محلی مانند رودخانه اهر انجام میشود. با این حال، به دلیل برداشتهای کشاورزی و کاهش بارندگیها در سالهای اخیر، سطح آب زیرزمینی این آبخوان روند نزولی داشته و در برخی مناطق با افت کیفیت آب (افزایش املاح) مواجه شده است.
آبخوان سراب
آبخوان سراب در جنوب شرقی آذربایجان شرقی و در دشت سراب واقع شده است. این آبخوان از رسوبات آبرفتی با ترکیب ماسه و شن تشکیل شده و به دلیل وجود لایههای نفوذپذیر، ذخیره آب مناسبی دارد. یکی از ویژگیهای هیدروژئولوژیکی مهم این آبخوان، ارتباط آن با چشمههای کارستی در مناطق کوهستانی اطراف است که به تغذیه طبیعی آن کمک میکند. اما در سالهای اخیر، برداشت بیش از حد برای کشاورزی و کاهش نزولات جوی باعث افت سطح ایستابی و در برخی مناطق، شور شدن آب شده است.
آبخوان میانه
آبخوان میانه در مرکز استان آذربایجان شرقی و در دشت میانه گسترش یافته است. این آبخوان عمدتاً از رسوبات آبرفتی با ترکیب ماسه و شن تشکیل شده و به دلیل وسعت زیاد، از ذخیره آب زیرزمینی قابل توجهی برخوردار است. تغذیه آن عمدتاً از طریق نفوذ آب باران و رودخانههای فصلی مانند قزل اوزن انجام میشود. با این حال، بهرهبرداری بیرویه برای مصارف کشاورزی و صنعتی موجب کاهش شدید سطح آب و در برخی نقاط، فرونشست زمین شده است.
منابع آب کارستی و مناطق کارستی در آذربایجان شرقی
آذربایجان شرقی به دلیل ساختار زمینشناسی متنوع و وجود سازندهای آهکی و دولومیتی، دارای پتانسیل بالایی برای تشکیل سیستمهای کارستی است. این مناطق عمدتاً در ارتفاعات و کوهستانهای استان، مانند ارتفاعات سهند، قرهداغ (ارسباران)، و بخشهایی از کوههای میشو قرار دارند. آبهای کارستی در این مناطق از طریق شکستگیها و حفرههای ایجادشده در سنگهای کربناتی (آهک و دولومیت) ذخیره و جریان مییابند. این منابع به دلیل کیفیت بالای آب و دبی پایدار، نقش مهمی در تأمین آب شرب و کشاورزی برخی مناطق ایفا میکنند.
چشمههای کارستی در آذربایجان شرقی
یکی از مهمترین چشمههای کارستی استان، چشمه "شاه بولاغی" در منطقه هوراند است که از سازندهای آهکی تغذیه میشود و آب آن بهصورت دائمی جریان دارد. همچنین، چشمه "بلبل داغی" در نزدیکی کلیبر نمونه دیگری از چشمههای کارستی است که در فصلهای پربارش دبی قابل توجهی دارد. این چشمهها معمولاً در پای کوهها و در مناطق با سنگهای کربناتی ظاهر میشوند و به دلیل نفوذ آب از طریق درز و شکافهای کارستی، معمولاً دمای پایدار و کیفیت بالایی دارند.
چشمه بلبل از جاهای دیدنی بندر گز به شمار می رود و در فاصله سه کیلومتر روستای لیوان غربی دارد.
چشمههای آب گرم کارستی
برخی از چشمههای آب گرم استان نیز منشأ کارستی دارند، یعنی آبهای زیرزمینی پس از نفوذ به اعماق زمین و گرم شدن، از طریق شکستگیهای کارستی به سطح میآیند. چشمه آب گرم "ایستی سو" در مرند و چشمه آب گرم "بستانآباد از جمله نمونههای شناختهشده هستند. این چشمهها به دلیل ترکیب شیمیایی خاص و حلالیت بالای سنگهای کربناتی، معمولاً املاح معدنی مانند کلسیم و منیزیم بیشتری دارند و برخی از آنها خاصیت درمانی نیز دارند.
در کل، مناطق کارستی آذربایجان شرقی اگرچه وسعت زیادی ندارند، ولی به دلیل ذخیرهسازی طبیعی آب و تغذیه چشمهها، از اهمیت هیدروژئولوژیکی بالایی برخوردارند. با این حال، تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگیها در سالهای اخیر، برخی از این منابع را با کاهش دبی مواجه کرده است.
چشمه آب گرم "ایستی سو" در مرند
چشمه آب گرم گرگه آذربایجان شرقی
این چشمه آب گرم که یکی از بهترین چشمه های آب گرم آذربایجان شرقی در غرب روستای گرگه و در مسیر تبریز به بستان آباد قرار دارد. دارای دمای 22 درجه سانتیگراد است و به صورت جوشان از زمین خارج میگردد. عوامل تشکیل این چشمه را میتوان گسلهای اصلی تبریز و گسلهای کوچک دیگری دانست که در این محدوده وجود دارند. گسلهای اصلی تبریز با راستای شمال غرب – جنوب شرق از قسمت شمالی این چشمه میگذرد. آب این چشمه در ردیف آبهای کلروسدیم و سولفات کلسیم قرار دارد و برای مصرف کشاورزی نیز به کار میرود.
2. چشمه آب گرم لیقوان آذربایجان شرقی
برای رفتن به این چشمه آب گرم باید مسیر تبریز تا روستای سفیدخانه را طی کنید. از آنجا تا چشمه آب گرم لیقوان حدود 7 کیلومتر فاصله دارد. عامل تشکیل این چشمه آتشفشان سهند است و آب آن از شکافهای سنگهای آتشفشان خارج میگردد. دمای آب این چشمه حدود 32 درجه سانتیگراد است و دارای آبهای کلروسدیم و سولفات کلسیم ولرم میباشد و از بهترین چشمه های آب گرم آذربایجان شرقی شمرده می شود.
در محل این چشمه، یک حوضچه مصنوعی به ابعاد 6 * 6 متر و عمق 120 سانتیمتر ساخته شده است و اطراف آن با یک دیوار محصور شده است. این چشمه آب گرم از جاذبههای گردشگری محلی است که مسافران و گردشگران زیادی را به سوی خود جذب میکند.
3. چشمه آب گرم حمام آذربایجان شرقی
این چشمه آب گرم در مسیر جاده اهر به کیلبر قرار دارد. عامل تشکیل این چشمه گسلی در راستای شمال غربی – جنوب شرقی میباشد و آب آن از شکافهای سنگهای آتشفشانی به زمین خارج میشود. در اطراف این چشمه یک استخر ساخته شده است و با دیواری احاطه شده است. آب این چشمه در ردیف آبهای سولفات و کلروره همراه با کاتیونهای مختلف قرار میگیرد.
این چشمه آب گرم از جاذبههای گردشگری منطقه است که با استفاده از مسیر جادهای آسان قابل دسترسی است و محلی مناسب برای استراحت و آبگرمکنی مسافران و گردشگران میباشد.
4. چشمه آب گرم قلعه کندی آذربایجان شرقی
در بخش شمال غربی، چشمه آب گرم حمام، چشمهای با نام کندی وجود دارد. این چشمه دارای دمای 45 درجه سانتیگراد است و آب آن از شکافهای سنگهای آذرین ائوسن خارج میگردد. علت تشکیل این چشمه نیز به دلیل گسلی با راستای شمال غرب – جنوب شرق است. آب این چشمه در ردیف آبهای سولفات و کلروره همراه با کاتیونهای مختلف و گرم قرار میگیرد.
این چشمه آب گرم به دلیل قرار گرفتن در منطقه گردشگری و جنگلهای ارسباران، گردشگران زیادی از کشورهای ایران، آذربایجان، ارمنستان و نخجوان را به سمت خود جذب میکند. این مکان یک مقصد پرطرفدار برای استراحت و آبگرمکردن میان طبیعت زیبا و محیط آرام و آرامشبخش است و باعث میشود توریستها از مناطق اطراف و طبیعت دست نخورده استفاده کنند.
5.چشمه آب گرم تاپ تاپان آذربایجان شرقی
چشمه آب گرم تاپ تاپان در جاده تبریز به مراغه و در 5 کیلومتری آذرشهر واقع شده است. آب این چشمه در یک حوض طبیعی جمع میشود و کانالهایی نیز در اطراف آن به وجود آمده است. وجود مقادیر زیاد گاز دیاکسید کربن در آب این چشمه بیانکنندهی منشا عمیق آب بوده و ارتباط آن با آتشفشان سهند را نشان میدهد. آب این چشمه در دستهی آبهای معدنی بیکربناته کلسیک و منیزیم گازدار و آهندار سرد میباشد که از خواص درمانی آن میتوان به افزایش گلبولهای قرمز و تنظیم میزان هموگلوبین خون، سهولت کار دستگاه گوارش و کمک به تغذیه و رشد اشاره کرد. این چشمه جزو بهترین چشمه های آب گرم آذربایجان شرقی است. آب این چشمه در ردیف آبهای کربنات کلسیم ولرم قرار دارد و دمای آن نیز 23 درجه سانتیگراد میباشد.
7. چشمه آب گرم آبرس آذربایجان شرقی
چشمه آب گرم آبرس در شمالغرب شهرستان سراب و در شرق روستای آبرس در داخل رودخانه هندوره بصورت جوشان از زمین خارج میشود و دمای آب این چشمه 29 درجه سانتیگراد میباشد. اطراف چشمه از سنگهای آتشفشانی بوده و عامل تشکیل چشمه به احتمال زیاد آتشفشانی است. آب چشمه با آب رودخانه مخلوط شده و حرارت آب چشمه پائین میآید. این چشمه در ردیف آبهای کلرورسدیم و سولفات کلسیم ولرم قرار دارد.
8. چشمه آب گرم صوفیان آذربایجان شرقی
با حرکت از صوفیان به سمت مرند، پس از طی حدود چهارونیم کیلومتر، در کنار یک تپه از چند محل آب گازداری خارج شده و با توجه به کم بودن میزان آب، به تدریج به سمت دامنه تپه سرازیر میگردد. مظهر بزرگتر باعث به وجود آمدن یک حوضچهی طبیعی در آن محل شده است. آب این چشمه از نوع آبهای معدنی هیپرکلروره و بیکربناته مخلوط و سولفاته کلسیک گازدار و آهندار بوده و دمای آن نیز 16 درجه سانتیگراد و سرد میباشد و جزو بهترین چشمه های آب گرم آذربایجان شرقی می باشد. مزهی آب معدنی این چشمه بسیار شور است.
آبشارهای آذربایجان شرقی و ویژگی های آنها
آذربایجان شرقی یکی از استانهایی است که بیشترین آبشارها را در دل خود جا داده که از معروف ترین آنها میتوان به آبشار آسیاب خرابه در جلفا، آبشار سرکند دیزج، عیش آباد در میشو و گل آخور اشاره کرد و در ادامه به معرفی برخی از آنها پرداختهایم.
آبشار سرکند دیزج
آبشار سرکند دیزج نه چندان مرتفع در دهستان میشوی جنوبی در فاصله دو کیلومتری روستای سرکند دیزج شبستر قرار دارد. آب این آبشار از طریق ارتفاعات میشو تأمین میشود. این آبشار در فصول پربارش از آب بیشتری برخوردار است. مناظر اطراف آن با چشم انداز زیبا و بینظیر از جاذبههای طبیعی استان است.
آبشار آسیاب خرابه
آسیاب خرابه (خارابا دییرمان) یکی از زیباترین مناطق دیدنی آذربایجان شرقی است آبشار آسیاب خرابه به علت وجود ویرانههای یک آسیاب آبی به آسیاب خرابه معروف است. برای رسیدن به این مکان بسیار دل انگیز باید از جاده «مرند-جلفا» به هادی شهر (علمدارگرگر) وارد شد و با عبور از یک جاده اسفالته مناسب در نوار مرزی ایران و جمهوری آذربایجان و گذشتن از یک جاده فرعی، به درهای باصفا رسید که محل آسیاب خرابه است. از تبریز تا جاده فرعی جلفا به علمدار ۱۰۶ کیلومتر است. از علمدار تا آسیاب خرابه نیز ۲۷ کیلومتر راه اسفالت شده است.
این منطقه چشمهای دارد که آب آن از کوه کیامکی تأمین میشود. در مظهر چشمه، درختان انجیر روییدهاند، آب پس از تبدیل به آبشاری بسیار زیبا، ته دره به یک رشته جویبار میپیوندد و به سوی شمال دره جریان مییابد. در سمت راست ته دره آبشارهای فراوانی به وجود آمده است. تمام سطح دیوارهها پوشیده از خزه و گیاهان آبزی است. صدها آبشار کوچک و بزرگ و صدای یکنواخت ریزش آب، چشمانداز بدیع و هوای خنک، از جاذبههای دلپذیر آن است. ارتفاع آبشار اصلی آسیاب خرابه حدود ۱۰ متر مساحت دارد و محوطه آن ۲۰۰ مترمربع است.
آبشار عیش آباد
آبشار عیش آباد حدود ۱۵ متر است و در قسمت کوهستانی میشو غربی در جوار روستای عیش آباد بخش مرکزی شهرستان مرند واقع شده است. بخشی از جاده منتهی به آن اتومبیل رو و بقیه راه کوهستانی است. حدود ۳۰۰ مترمربع وسعت دارد و در جوار کوه و دره منظره بدیعی از زیبایی طبیعت را به نمایش گذاشته است.
آبشار میرکی
آبشار میرکی یکی از آبشارهای زیبای آذربایجان است که برای تماشای آن باید به شهرستان سراب بروید.
روستای میرکی یا میرکوه یکی از روستاهای شهرستان زیبای سراب است که در حومه روستای رازلیق قرار دارد. بعد از شهرستان سراب باید طبیعت زیبای روستاهای دیزج، شیرهجین، آبرس و اسبقران را پشتسر بگذارید تا به روستای میرکی برسید.
از روستای میرکی تا رسیدن به آبشار خود را برای یک پیادهروی دو ساعته آماده کنید و در مسیر رسیدن به آبشار از طبیعت اطراف آن لذت ببرید.
برای رسیدن به این آبشار باید در چند جا اگر آب رودخانه اجازه داد از رودخانه گذشت؛ در غیر این صورت باید از کوهستان و گذرگاههای اطراف عبور کرد.
آبشار گلآخور
ورزقان با آبشار گلآخور معروف است، آبشار «گلآخور» که در زبان ترکی آذربایجانی به «گلریز» نیز مشهور است در روستای گلآخور از توابع دهستان ارزیل بخش خاروانا شهرستان ورزقان واقع شده است.
این آبشار از دو چشمه خروشان سرچشمه گرفته و پس از عبور از داخل روستا به یک آبشار زیبا تبدیل میشود.
آب این آبشار بسیار خنک بوده و ارتفاع آبشارگل آخور حدود ۱۲ متر است و گردشگرانی که این آبشار را از نزدیک تماشا کردهاند آن را یکی از دلانگیزترین و بکرترین مناطق طبیعی آذربایجانشرقی توصیف میکنند.
شهرستان ورزقان که در دل جنگلهای زیبای ارسباران قرار دارد یکی از شاهکارهای آفرینش است و برای رسیدن به این آبشار باید یک کیلومتر طی طریق کنید. یعنی از دهستان ارزیل تا خود آبشار یک کیلومتر راه خاکی را باید طی کرد.
آبشار پیرسقا
آبشار پیرسقا از دیدنیهای این منطقه بشمار میرود که در دامنه کوهی موسوم به پیرسقا قرار گرفته است. ارتفاع این آبشار سنگی بیش از ۱۰ متر است. چشمه پیرسقا نیز در این محل واقع است که در هر شبانه روز بطور متوسط چهار مرتبه از آن آب جاری میشود و پس از یک ساعت جریان آب به کلی قطع میشود. گفتنی است هنگام جاری شدن آب از این چشمه، صدای جالبی به گوش میرسد. به گفته اهالی، تاکنون نظریه قابل قبول و قاطعی در مورد علت قطع شدن آب و نیز صدای آن ارائه نشده است. آب چشمه پیرسقا گوارا و قابل شرب هست.
در قسمت بالا دست چشمه پیرسقا، رودخانهای از سرشاخههای آیدوغموش جریان دارد که در مسیر خود آبشارهای بسیار زیبا و دیدنی را پدید آورده است. چشمه آب معدنی ایستی سو نیز در ۲۵ کیلومتری چاراویماق واقع شده و از آب آن برای درمان درد مفاصل و امراض پوستی استفاده میشود. دمای آب چشمه حدود ۴۲ درجه سانتیگراد بوده و برخلاف اغلب چشمههای آبگرم دیگر بیرنگ و بیبو است. حوضه آبریز آبگرم مذکور محل زیست پرندگان وحشی بوده و دریاچه پدید آمده از آن محل تفریح و قایق سواری به حساب میآید.
آبشار هرگلان
آبشار هرگلان در نزدیکی شهرستان عجبشیر و در حاشیه روستایی به همین نام قرار گرفته است. ارتفاع آبشار در حدود ۵۰ متر است. برای دسترسی به آبشار از روستای هرگلان نیاز به دو ساعت پیاده روی سبک است. در بالای صخرهای که آبشار از آن فرو میریزد، صخره سنگی شبیه به تندیس قرار دارد که در بین اهالی منطقه به قیز قیه (دختر صخرهای) معروف است.
آبشار بلوکان
از دیدنیهای محبوب و پرطرفدار شهرستان میانه، پدیدهای است طبیعی که در فاصله چهار کیلومتری از روستای بلوکان قرار دارد. آبشار بلوکان نام این جاذبه گردشگری بوده که در بین درهای بسیار زیبا و خرّم قرار گرفته و دارای ۱۰ متر ارتفاع است. رودخانه بلوکان از ارتفاعات بزغوش که در بخش بالادست آبشار بوده، سرچشمه گرفته، از دره عبور کرده و به رودخانه شهر چایی ریخته و پس از آن به قزل اوزن و سرانجام به دریای خزر سرازیر میشود. برای رسیدن به آبشار، ابتدا باید از مسیر شهر ترکمانچای وارد مسیر خاکی روستای یوخاری سوما و پس از آن روستای دستجرد شده و در نهایت، به روستای بلوکان رسید.
آبشار شیران
آبشار شیران در موقعیت جغرافیایی N۳۸۱۶۰۹ E۴۷۱۶۵۵ در استان آذربایجان شرقی واقع است. این آبشار در حاشیه شمال شرقی روستای شیران کندی و در ارتفاع ۲۲۰۰ متری از سطح دریا واقع شد. ارتفاع آبشار در حدود ۱۰ متر است. چشمههای بسیار فراوانی از دل کوه بیرون زده و آب آنها در امتداد درهها به همدیگر پیوسته و رودهای کوچکی را تشکیل میدهند که تعدادی از این رودها به همدیگر پیوسته و در میان دره شیران یا شیران دره سی در ادامه مسیر و در بالادست روستا آبشار زیبایی را بوجود آوردهاند. زیر آبشار حوض کوچکی به وجود آمده که محل مناسبی برای آب تنی است. در کنار این آبشار هم چشمهای وجود دارد.
آبشار اسکندر
آبشار اسکندر در مسیر جاده «تبریز-اهر» قرار دارد. ارتفاع آبشار حدود ۳۰ متر بوده و در دامنه شمالی کوه سهند واقع شده است. یک نکته مهم درباره نام آبشار اسکندر وجود دارد، اهالی بومی منطقه آبشار را با نام اسکندر نمیشناسند. این آبشار در نزدیکی روستای ملک کیان قرار دارد و با همین نام شناخته میشود. با این حال وقتی در سالهای اخیر آبشار به عنوان یکی از جاهای دیدنی تبریز مشهور شد، نام آبشار اسکندر را برای آن انتخاب کردند. مهمترین خصوصیت آبشار اسکندر تبریز این است که در فصل زمستان امکان یخنوردی در آن وجود دارد.
کوهنوردان رول کوبیهای مناسبی بر دیواره آبشار ایجاد کردهاند که برای یخ نوردان مؤثر واقع شده است. به این ترتیب در فصل زمستان، بسیاری از علاقهمندان به صخره نوردی و یخ نوردی به آبشار اسکندر تبریز میروند. البته لازم به ذکر است که این آبشار در فصل بهار و تابستان هم زیباییهای خاص خود را دارد ولی آبِ آبشار بیشتر در فروردین ماه جریان دارد (بخصوص در ایام خشکسالی). جریان آب از ارتفاعات سرازیر میشود و صدایی ایجاد میکند که تا فاصلهای دور قابل شنیدن است. همچنین طبیعت اطراف آبشار بسیار زیبا است و برای برپا کردن پیک نیک مناسب میباشد.
آذربایجان شرقی دارای آبشارهای متعددی است که بیشتر آنها منشأ سطحی دارند و از ذوب برفها و بارندگیها تغذیه میشوند. با این حال، در مناطقی مانند مرند و هوراند که سازندهای آهکی وجود دارند، احتمال ارتباط برخی از این آبشارها با منابع کارستی نیز وجود دارد. این آبشارها نهتنها از نظر طبیعی و گردشگری اهمیت دارند، بلکه از نظر هیدروژئولوژیکی نیز میتوانند نشانههایی از سیستمهای آب زیرزمینی کارستی در استان باشند.
تغییر اقلیم در آذربایجان شرقی و پیامدهای آن
استان آذربایجان شرقی در سالهای اخیر تحت تأثیر پدیده تغییر اقلیم قرار گرفته که مهمترین نشانههای آن کاهش بارشهای برف و باران، افزایش دما، و تشدید خشکسالیهای بلندمدت است. این تغییرات باعث کاهش ذخایر آبهای زیرزمینی، خشک شدن برخی قناتها و چشمهها، و افت عملکرد محصولات کشاورزی شده است. همچنین، تغییر الگوی بارشها از برف به باران، ذخیرهسازی آب در ارتفاعات را کاهش داده و بحران کمآبی را تشدید کرده است. این وضعیت به ویژه در مناطق شرقی استان مانند اهر و هوراند که اقتصادشان وابسته به کشاورزی و دامداری است، تأثیرات مخربتری داشته است.
سیلهای مخرب و افزایش رخدادهای حدی
یکی از پیامدهای تغییر اقلیم در آذربایجان شرقی، افزایش رخداد سیلهای ناگهانی و مخرب است. بهدلیل کاهش پوشش گیاهی و تخریب مراتع، خاک توانایی جذب آب را از دست داده و بارشهای شدید در مدت کوتاه به سیلهای ویرانگر تبدیل میشوند. از جمله سیلهای مهم اخیر میتوان به سیل سال ۱۳۹۸ تبریز اشاره کرد که خسارات گستردهای به زیرساختهای شهری وارد آورد. همچنین، سیل مرداد ۱۴۰۰ در شهرستانهای مرند و جلفا باعث تخریب زمینهای کشاورزی و جادهها شد. این سیلها نشاندهنده تغییر الگوی بارشها از تدریجی به رگباری و تشدید مخاطرات طبیعی در استان است.
سیل در مرند
تشدید چالشهای محیطزیستی و ضرورت سازگاری
تغییر اقلیم علاوه بر کمآبی و سیل، منجر به فرسایش خاک، کاهش تنوع زیستی، و مهاجرت روستاییان به شهرها شده است. برای کاهش این پیامدها، اجرای طرحهای مدیریت پایدار آب، احیای مراتع، و توسعه سیستمهای هشدار سیل ضروری است. استان آذربایجان شرقی نیازمند برنامهریزی بلندمدت برای سازگاری با تغییرات اقلیمی است، از جمله توسعه کشاورزی هوشمند، استفاده از روشهای آبیاری نوین، و حفظ منابع آبهای زیرزمینی. بدون اقدام فوری، این استان با تشدید بحرانهای زیستمحیطی و اقتصادی روبهرو خواهد شد.