در قرن بیست و یکم کمبود آب به‌عنوان با ارزش‌ترین منبع در زندگی بشر، موجب تهدید معاش بسیاری از انسان‌ها در کشورهای مختلف به ویژه در مناطق خشک جهان شده و نیاز روزافزون به آب، تغییر الگوهای مصرف، آلودگی، ازبین رفتن منابع طبیعی و توسعه بیابان‌ها بشر را به سوی بحران جهانی آب سوق داده است. به‌طوری که برخی معتقدند که جنگ‌های آینده و خشونت‌های مدنی و اجتماعی عمدتاً از کمبود منابع آب و مواد غذایی ناشی خواهد شد و حتی با توجه به چالش‌هایی که در این زمینه متوجه حکومت‌ها خواهد بود، کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل معتقد است: ”بحران آب در دنیا یک بحران حکمرانی است نه بحران کمیابی آب“. در سال ۱۹۹۵نایب رئیس بانک جهانی نیز اعلام داشت که «جنگهای آینده بر سر آب خواهد بود، نه نفت». شاخه‌ای از علم جغرافیای سیاسی که به مطالعة نقش آب در رفتارهای سیاسی در مقیاس‌های مختلف می‌پردازد، هیدروپلیتیک نامیده می‌شود. ایران به عنوان یکی از کشورهای خشک و نیمه خشک جهان در منطقه خاورمیانه، از جمله کشورهایی است که با بحران آب مواجه است و این مسئله یکی از اصلی‌ترین عوامل محدود کننده توسعه کشور در دهه‌های آینده به شمار می‌رود و مسائل و مشکلات بالقوه و بالفعل قابل توجهی را برای کشور به دنبال خواهد داشت.

 

بنابرگزارش سازمان ملل متحد متوسط میزان بارش سالانه کشور در حدود 249 میلی‌متر می‌باشد که در مقایسه با متوسط بارندگی جهان (حدود 750 تا 800 میلی‌متر) حدود یک سوم است. باتوجه به میزان بارش و وسعت کشور مشخص می‌شود که کشور ایران جزو مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان بوده و لذا لزوم مدیریت صحیح منابع آب کشور با توجه به پتانسیل منابع آب موجود مشخص می­شود. باتوجه به آمار ارائه شده توسط مرکز آمار ایران، میزان بارندگی متوسط در برخی از کشورهای منطقه به شرح مندرج در جدول ذیل می باشد:
بیش از 40% کل آب‌های قابل دسترسی در ایران استخراج شده است.


با آنکه براساس تحقیقات و پیش بینی هاي بانک جهانی و سازمان ملل متحد تا سال 2025 میلادي، دو سوم جمعیت جهان دچار کمبود آب خواهند شد، این خوش بینی نیز وجود دارد که بحرانی بودن وضع، مردم را وادار میکند تا با احساس مسئولیت بیشتري از منابع آب استفاده کنند و جلوي هدر رفت آن را بگیرند. چرا که مصرف آب در کشورهاي ثروتمند به شدت روند صعودي طی میکند و 10 بار بیشتر از کشورهاي فقیر است.

 

ایران با متوسط نزولات جوی ۲۶۰ میلی‌متر در سال از کشورهای خشک جهان و دارای منابع آب محدود است. عواملی همچون رشد جمعیت، نیاز به غذای بیشتر، ضرورت ارتقای سطح بهداشت و رفاه اجتماعی، توسعه صنعتی و حفاظت اکوسیستم‌ها، تقاضای آب را روز به روز بیشتر می‌کند. با توجه به رشد جمعیت در ایران، سرانه منابع آب تجدید‌شونده سالانه که در سال ۱۳۳۵ هفت‌هزار مترمکعب بوده، در سال ۱۳۷۵ به دو هزار مترمکعب کاهش یافته و پیش‌بینی می‌شود که تا سال ۱۴۰۰ به حدود هشتصد مترمکعب کاهش یابد که پایین‌تر از مرز کم آبی (هزار مترمکعب) می‌باشد. با توجه به تقسیم‌بندی سازمان ملل متحد، در سال مزبور ایران نه‌تنها شرایط تنش و فشار ناشی از کمبود آب را تجربه خواهدکرد، بلکه وارد شرایط کمیابی شدید آب می‌گردد. در سال‌های خشک، از هم‌اکنون شاهد کمبود و بحران آب هستیم که می‌تواند نه‌تنها خسارات اقتصادی بلکه تنش‌های اجتماعی- سیاسی و مخاطرات بهداشتی به‌بار آورد.



 

متوسط نزولات جوی کشور ۲۶۰ میلی‌متر در سال می‌باشد و این مقدار کم، توزیع مکانی بسیار ناهمگن دارد. به‌طوری‌که فقط ۱% از مساحت ایران بارشی بیش از ۱۰۰۰ میلی‌متر دارد، در حالی‌که ۲۸% از سطح کشور، بارش سالیانه کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر را دارد. از ۴۱۵ میلیارد مترمکعب نزولات سالانه در ایران، حدود ۷۰% آن تبخیر می‌شود. بیشترین سهم رطوبتی وارد شده مربوط به سامانة مدیترانه‌ای - خزری با 240 متر مکعب، سپس سامانة سودانی- خلیج فارس با 152 متر مکعب و فقط 5/22 متر مکعب بارش‌ها مربوط به رطوبت تزریق‌شده از دریای عمان و سامانه‌های موسمی است. ناهمواری‌ها، چکادها و چاله‌ها در ایران توزیع سرمایه‌های آب جوّی را دستخوش دگرگونی و مدیریت تاریخی منابع آبی را نیز کنترل کرده است.

با ورود سالیانه دوازده میلیارد مترمکعب آب ورودی از مرزها به داخل کشور، کل منابع آبی تجدید‌پذیر کشور ۱۳۵ میلیارد مترمکعب است که تا سال ۱۳۷۹، نود و پنج میلیارد مترمکعب از این آب استحصال شده است. از این مقدار آب استحصال شده، به ترتیب ۹۳، ۵ و ۲ درصد در بخش‌های کشاورزی، شهری و صنعتی به‌ مصرف رسیده است. علاوه‌بر محدودیت مقدار منابع آب، هزینه‌های استحصال آب و محدودیت منابع مالی نیز طرح‌های توسعه منابع آب جدید را با مشکل و محدودیت مواجه کرده است.

استان سیستان و بلوچستان جز کم آب ترین استان های کشور ایران محسوب میگردد و با توجه به اینکه در این منطقه بارش های جوی فراوانی رخ می دهد اما به دلیل محروم ماندن و کم اهمیت بودن این منطقه مورد خشکسالی قرار گرفته است و حجم عظیمی از بارش های جوی پس از بارش به طور مستقیم وارد دریای عمان می شود که خود نشان دهنده عدم سیستم های آبخیزداری مناسب جهت استحصال آب باران است.

 

مقدار بارش

ایران با متوسط نزولات جوی ۲۶۰ میلی‌متر در سال از کشورهای خشک جهان و دارای منابع آب محدود است. عواملی همچون رشد جمعیت، نیاز به غذای بیشتر، ضرورت ارتقای سطح بهداشت و رفاه اجتماعی، توسعه صنعتی و حفاظت اکوسیستم‌ها، تقاضای آب را روز به روز بیشتر می‌کند. با توجه به رشد جمعیت در ایران، سرانه منابع آب تجدید‌شونده سالانه که در سال ۱۳۳۵ هفت‌هزار مترمکعب بوده، در سال ۱۳۷۵ به دو هزار مترمکعب کاهش یافته و پیش‌بینی می‌شود که تا سال ۱۴۰۰ به حدود هشتصد مترمکعب کاهش یابد که پایین‌تر از مرز کم‌آبی (هزار مترمکعب) می‌باشد. با توجه به تقسیم‌بندی سازمان ملل متحد، در سال مزبور ایران نه‌تنها شرایط تنش و فشار ناشی از کمبود آب را تجربه خواهدکرد، بلکه وارد شرایط کمیابی شدید آب می‌گردد. در سال‌های خشک، از هم‌اکنون شاهد کمبود و بحران آب هستیم که می‌تواند نه‌تنها خسارات اقتصادی بلکه تنش‌های اجتماعی- سیاسی و مخاطرات بهداشتی به‌بار آورد.

همان‌گونه که ذکر شد، متوسط نزولات جوی کشور ۲۶۰ میلی‌متر در سال می‌باشد و این مقدار کم، توزیع مکانی بسیار ناهمگن دارد. به‌طوری‌که فقط ۱% از مساحت ایران بارشی بیش از ۱۰۰۰ میلی‌متر دارد، در حالی‌که ۲۸% از سطح کشور، بارش سالیانه کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر را دارد. از ۴۱۵ میلیارد مترمکعب نزولات سالانه در ایران، حدود ۷۰% آن تبخیر می‌شود. با ورود سالیانه دوازده میلیارد مترمکعب آب ورودی از مرزها به داخل کشور، کل منابع آبی تجدید‌پذیر کشور ۱۳۵ میلیارد مترمکعب است که تا سال ۱۳۷۹، نود و پنج میلیارد مترمکعب از این آب استحصال شده است. از این مقدار آب استحصال شده، به ترتیب ۹۳، ۵ و ۲ درصد در بخش‌های کشاورزی، شهری و صنعتی به‌ مصرف رسیده است. علاوه‌بر محدودیت مقدار منابع آب، هزینه‌های استحصال آب و محدودیت منابع مالی نیز طرح‌های توسعه منابع آب جدید را با مشکل و محدودیت مواجه کرده است.

 

نقشه نقاط هم‌باران

 نزولات جوی: متوسط سالانه 252 میلی‌متر( معادل 413 میلیارد متر مکعب)

با توجه به اقلیم ایران، حدود 70 درصد کل حجم آب حاصل از بارندگی در اثر تبخیر و تعرق از دست می‌رود.



 

 نزولات جوی: متوسط سالانه 252 میلی‌متر( معادل 413 میلیارد متر مکعب)
 

متوسط بارندگی
کشوری: 230 میلی‌متر
استانی: 116 میلی‌متر

 

متوسط بارش سالانه کشور

از نظر زمانی بیش از 70% کل بارندگی کشور (تأمین کننده منابع آب داخلی کشور) در فصول غیرمصرف و نابهنگام اتفاق می افتد.

 

 نزولات جوی: متوسط سالانه 252 میلی‌متر( معادل 413 میلیارد متر مکعب) 
 

متوسط بارندگی
کشوری: 230 میلی‌متر
استانی: 116 میلی‌متر

 

متوسط بارش سالانه در دشت‌های کشور

• 298 دشت از 609 دشت کشور در معرض کاهش منابع آبی

نواحی همبارش و آبخوان های کشور

• مهمترین منبع اصلی آبخوان های کشور بارش سالانه می باشد.

 

نقشه منحنی های هم بارش با نقاط ارتفاعی

 

مقایسه ميزان متوسط بارندگی و پتانسيل تبخير سالانه در ایران و جهان

 

سیلاب

 

فراوانی انواع بلایای طبیعی در دنیا در فاصله زمانی 20 ساله

 

مطالعات انجام شده بر روی رواناب‌های اخیر بیانگر افزایش تناوب، شدت و خرابي‌هاي رواناب‌های به‌وقوع پیوسته در برخي نقاط جهان و از جمله كشور ايران می باشد، که علت اصلی این افزایش، گرم شدن جهاني زمین و تغيير اقليم عنوان مي‌شود. که از عواقب آن می‌توان به فراواني وقوع دوره هاي خشكسالي و افزايش و تغيير الگوي بارش به شكل بارش‌هاي سيل آسا در زمان نامناسب اشاره کرد.

میزان این خسارات طی پانزده سال گذشته (۱۳85-1400) در استان سیستان و بلوچستان به طور میانگین سالانه 2000 میلیارد تومان برآورد گردیده است. 

نزولات جوی: متوسط سالانه 252 میلی‌متر( معادل 413 میلیارد متر مکعب)

متوسط بارندگی
کشوری: 230 میلی‌متر
استانی: 116 میلی‌متر

در 20 سال گذشته، 3500 رواناب در کشور تجربه شده است.
به طور میانگین هر یک سال و نیم، یک رواناب مهیب در استان
همچنین 30 درصد کشور در معرض خطر جدی رواناب طغیانی می باشد.


 

رواناب‌

رواناب‌ و ﺗﻨﺪآب ﻋﻨﺎوﻳﻦ ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﻣﻮارد ﻣﺘﻔﺎوت، ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺮده ﻣﻲ­ﺷﻮﻧﺪ، در ﺣﺎﻟﻴ‌‌‌ﻜﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺟﺎﻣﻊ و ﻛﺎﻣﻠﻲ دراﻳﻦ ﺧﺼﻮص اﻇﻬﺎر ﻧﮕﺮدﻳﺪه اﺳﺖ. اﺳﺘﻨﺒﺎﻃﻲ ﻛﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎ از رواناب‌ ﻣﻲ­ﺷﻮد ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺟﺮﻳﺎن ﺑﺎ  دﺑﻲ زﻳﺎد ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺧﺴﺎرت ﻣﻲﮔﺮدد. در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﺷﺪت ﺟﺮﻳﺎن، ﺣﺠﻢ آب و ﻣﺪت زﻣﺎن رواناب‌ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﻣﻲ­ﮔﻴﺮد.

ﺑﻪﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻣﻲتوان چنین اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮد ﻛﻪ ﻫﺮ ﺟﺮﻳﺎن ﺳﻄﺤﻲ آب در ﺻﻮرﺗﻲ رواناب‌ ﺗﻠﻘﻲ میﮔﺮدد که ﺟﺮﻳﺎن آب ﺑﺮاي برشی از رودﺧﺎﻧﻪ ﺑﻴﺶ از ﻇﺮﻓﻴﺖ ﻋﺎدي اﻧﺘﻘﺎل آن باشد و ﺗﺪاوم زﻣﺎﻧﻲ ﻣﺤﺪودي داﺷﺘﻪ ­ﺑﺎﺷﺪ.
ﻫﺰاران ﺳﺎل اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﺣﻮادث ﺑﺰرﮔﻲ ﭼﻮن رواناب‌، زﻟﺰﻟﻪ و ﻃﻮﻓﺎن در ﻣﺒﺎرزه ﺳﺨﺘﻲ ﻣﻲ­ﺑﺎﺷﺪ و ﻫﺮ روز ﻛﻪ ﻣﻲ­­گذرد، ﮔﺎﻣﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ اﻳﻦ ﺑﻼﻫﺎ و ﺣﻮادث ﺗﻠﺦ ﺑﺮ­ﻣﻲ­دارد اﻣﺎ ﻫﻨﻮز داﻧﺶ ﺑﺸﺮي اﻣﻜﺎن ﻣﻬﺎر و ﻛﻨﺘﺮل ﻛﺎﻣﻞ اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﺑﺪﺳﺖ ﻧﻴﺎورده اﺳﺖ. وﻗﻮع رواناب‌ های ﻃﻐﻴﺎﻧﻲ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻓﺮﺳﺎﻳﺶ ﺷﺪﻳﺪ ﺳﻄﺢ ﺣﻮضه آﺑﺨﻴﺰ و ﻣﺴﻴﺮ رودﺧﺎﻧﻪ را ﺳﺒﺐ ﻣﻲ­ﺷﻮد، ﺑﻠﻜﻪ ﺧﺴﺎرات ﻫﻨﮕﻔﺘﻲ ﺑﻪ ﺟﺎده­ﻫﺎ، ﺗﺎﺳﻴﺴﺎت، ﻛﺎﻧﺎل هاي اﻧﺘﻘﺎل آب، اراﺿﻲ ﻛﺸﺎورزي، ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﺴﻜﻮﻧﻲ و غیره وارد ﻣﻲسازد. از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ اﻓﺰاﻳﺶ ﺟﻤﻌﻴﺖ و دﺧﺎﻟﺖ ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ ﺑﺸﺮ در ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺿﻌﻴﻒ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﻴﻌﻲ، ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻌﺪد وﻗﻮع اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺣﻮادث ﺷﺪه اﺳﺖ. ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ­اي ﻛﻪ دﺧﻞ و ﺗﺼﺮف ﺑﻲ­روﻳﻪ در ﺣﺮﻳﻢ رودﺧﺎﻧﻪ ﻫﺎ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺑﻲ­ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎ ﻧﻴﺰ ﺧﺴﺎرت اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه را اﻓﺰاﻳﺶ داده ­است.



ﻛﺸﻮر ﻣﺎ اﻳﺮان ﻧﻴﺰ ﻫﻤﻮاره ﺑﺎ اﻳﻦ ﺧﻄﺮات روﺑﻪ­رو ﺑﻮده. وﻗﻮع 97 رواناب ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻣﻬﻢ در ﻃﻮل ﻫﺰار ﺳﺎله ﻣﻨﺘﻬﻲ ﺑﻪ ﺳﺎل1330 ﻫﺠﺮي ﺷﻤﺴﻲ را داشته ­است. ﺑﺮرﺳﻲ­ﻫﺎي ﺑﻌﺪي ﺣﺎﻛﻲ از وﻗﻮع 2786 ﻣﻮرد رواناب در ﻓﺎﺻﻠﻪ سال­های 1331 تا 1375 می­باشد. رشد شتاب دهنده تعداد حوادث رواناب به صورت 9 برابر شدن آن در طول چهل و پنج سال مذکور، تردید بزرگی بر طبیعی بودن این حجم از حوادث و خسارت ایجاد می­کند. ﺑﺮوز ﻋﻠﻞ ﻏﻴﺮ ﻃﺒﻴﻌﻲ و ﺗﺸﺪﻳﺪ ﻛﻨﻨﺪه ﺳﻴﻞ در ﻛﺸﻮر، اﻳﻦ ﺷﻚ را ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮ ﻣﻲ­ﻛﻨﺪ، زﻳﺮا ﻛﻪ ﺗﺨﺮﻳﺐ ﺟﻨﮕل ها و ﻣﺮاﺗﻊ و ﻓﺮﺳﺎﻳﺶ ﺧﺎك، ﺟﺰء ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ دﻻﻳﻞ ﺑﺮوز رواناب های ﻏﻴﺮﻃﺒﻴﻌﻲ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه­ است.
تصاویر: مسیر نیکشهر به بنت و چاهان به زرآباد، رواناب مهیب شمال تهران(تجریش 1366).





 

انواع رواناب

رواناب‌هاي كشور را مي‌توان در چند دسته زير طبقه‌بندي كرد:

رواناب ناگهاني (Flash Flood): نسبت به بارش‌هاي شديد، اغلب اين نوع رواناب‌ها غافلگيركننده بوده و باعث خسارات و تلفات زيادي در اثر بارش شديد در حوضه‌هاي كوچك می‌شوند. مانند رواناب‌های دوره‌ای استان سیستان و بلوچستان. اين نوع رواناب‌ها عموماً در فصل بهار و تابستان اتفاق افتاده و به‌دليل نوع واكنش حوضه آبريز رخ می‌دهند.   

 رواناب رودخانه‌اي (River Flood): در اثر بارش نسبتاً شديد و بلند مدت در حوضه‌هاي آبريز با مساحت زياد يا بارش‌هاي متوالي بيش از ظرفيت نفوذپذيري حوضه اتفاق مي‌افتد. مانند رواناب‌هاي اخير استان های سيستان و بلوچستان و فارس.

رواناب دريايي (Sea Flood): اين نوع رواناب در اثر بالا آمدن سطح آب درياها و يا درياچه ها اتفاق مي افتد مانند بالا آمدن سطح درياچه خزر در سال هاي 1371 و 1375.

رواناب ناشي از ذوب برف (Snow Flood): برخي اوقات به دليل افزايش ناگهاني دما و به دنبال آن ذوب برف هاي بالا دست، رواناب اتفاق مي افتد كه اين رخداد مي تواند با بارش نيز همراه باشد. مانند رواناب رودخانه كارون (1377). 


در ايران با توجه به ويژگي حوضه‌هاي آبريز و شبكه‌هاي رودخانه‌اي، اغلب رواناب‌هاي به وقوع پيوسته از نوع رواناب‌هاي ناگهاني و رودخانه‌اي بوده و در سال‌هاي اخير خسارات مالي و تلفات جاني بسياري را به‌همراه داشته است.



 

ﺳﻴﻞ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺟﺮﻳﺎن ﻳﺎ دﺑﻲ زﻳﺎد ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺧﺴﺎرت ﻣﻲﮔﺮدد. در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﺷﺪت ﺟﺮﻳﺎن، ﺣﺠﻢ آب و ﻣﺪت زﻣﺎن ﺳﻴﻼب ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﻣﻲ­ﮔﻴﺮد.

به جرأت می­توان گفت که دست کم در سال در مناطقی از این سرزمین سیلاب­های شدیدی رخ می­دهد. رخداد سیلاب در ایران مختص به منطقه خاصی نبوده و تمام کشور از این پدیـده متاثر اسـت. البتـه نـوع و مشخصـات سیلاب بسته به هر منطقه متفاوت می­باشد. به‌طور مثال در مناطق شمالی کشور که داراي رودخانه‌هاي بـا شـیب تنـد و طول کوتاه است، سیلاب‌هاي سالیانه علاوه بر خسارات زیاد منجر به تلفات بالاي هم‌وطنان می­شود. درحالی‌که در منـاطق جنوبی ایران، رخداد سیلاب‌هاي تدریجی و ناشی از بارش‌هاي سنگین در مناطق بالادست و ذوب برف با ویژگی تلفـات کم ولی خسارات بسیار بالا به اراضی کشاورزي، مسکونی و صنعتی می­باشد.

نکته حائز اهمیت آن است که در دوره‌هاي کم‌آبی و خشکسالی نیز رخداد این پدیده متوقف نشـده و بعضاً بـا شـدت بزرگ‌تر و حجم خسارات بالاتر رخ می­دهد. بنابراین می­توان اذعان داشت که دیگـر نبایـد سـیلاب را بـه‌عنـوان یـک حادثه غیرمترقبه در کشور دانست و مـی­بایـد ضـمن ایجـاد آمـادگی لازم و تـدوین راه‌هـاي پیشـگیري و مـدیریت بهینه سیلاب، بروز خسارات ناشی از سیلاب را در کشور تا حد زیادي کاهش داد.

در واقع گذشته از سیلاب­هایی که هر از چند سال تکرار می­شود و بخش‌های وسیعی از کشور را دربر می‌گیرد، هرساله چند سیل کوچک و متوسط و در مواردی بزرگ در گوشه و کنار کشور اتفاق می­افتد. شدت سیل‌خیزی در نقاط مختلف کشور یا به‌عبارت دیگر در حوضه­های آبخیز مختلف، با توجه به شرایط اقلیمی، توپوگرافیک و دیگر عوامل مانند پوشش گیاهی از نقطه­ای به نقطه دیگر متفاوت است.

علل اصلی وقوع سیل

• ساخت وساز در حریم و بستر رودخانه‌ها

• نبود یا کمبود پوشش گیاهی

• جنس خاک

• زیرساخت نامناسب

• بی‌توجهی به آبخیزداری و آبخوان‌داری در سیستان و بلوچستان 

• شکسته شدن سدها و سیل‌بنده

• نبود نقشه مناطق سیلابی

 

عوامل اصلی ایجاد سیلاب

بسیاری از رودخانه‌ها كه در مرزهای زمین‌های نسبتاً مسطح جاری هستند، دشت‌های سیلابی را تشکیل می‌دهند. شدید بودن سیلاب، منجر به جمع شدن گل ولای بر روی زمین‌های زراعی و در نتیجه باعث تخریب محصولات كشاورزی می‌گردد.

سیل‌های دوره‌ای به‌صورت طبیعی در بسیاری از رودخانه‌ها رخ داده و باعث به‌وجودآمدن دشت‌های سیلابی می‌گردد. علت وقوع این سیلاب‌ها بارش باران‌های شدید و گاهی نیز توأم با ذوب برف است كه باعث طغیان رودخانه و جاری شدن آب در زمین‌های حاشیه‌ای رود می‌شود.

سیلاب‌های ناگهانی معمولاً در اثر بارش بیش از حد در یك منطقه نسبتاً كوچك ایجاد می‌گردند.

از سوی دیگر سیلاب نواحی ساحلی نیز بر اثر بادهای شدید سطح اقیانوس یا به واسطه امواج حاصله از زمین‌لرزه‌های كف دریا به‌وجود می‌آید.

برای شهرهایی كه در بسترهای طبیعی مستعد وقوع سیلاب شکل گرفته و رشد نموده‌اند، وجود بستر ناپایدار زمین و مسیل‌های فراوان از شاخصه‌های ریخت‌شناسی این شهرها می‌باشد

رشد جمعیت، تسطیح زمین و اشغال حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها در شهرهای بزرگ از دیگر عوامل ایجاد سیلاب شهری است؛ به‌طوری كه آستانه ریزش باران برای ایجاد سیلاب در كلانشهرها بسیار كاهش پیدا كرده است. از این رو، بررسی ناپایداری سازه‌های شهری در مقابل سیلاب جهت پایین آوردن آسیب‌پذیری ناشی از آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است

در نتیجه از بین رفتن زمین‌های نفوذپذیر و تبدیل شدن آن‌ها به سطوح نفوذ ناپذیر، در فصول بارش با پدیده سیلاب و رواناب‌های شهری مواجه هستند.

به‌دلیل حجم، شدت و تداوم بارندگی در مناطق كوهستانی كه سکونت‌گاه‌ها در ارتفاعات بنا شده، معمولاً آبراهه‌ای سطحی در هنگام بارندگی در ارتفاعات مشرف به این نوع از شهرها تجمع یافته و شاهد وقوع جریانات سیلابی در این منطقه خواهیم بود. به احداث جاده در ارتفاعات مشرف به این شهرها، تخریب جنگل و مراتع طبیعی، ساخت و ساز در حواشی رودخانه و حضور بیش از حد مسافر و گردشگر اشاره نمود.

تغییر كاربری اراضی شهری از جمله دخل و تصرف غیرمجاز در بستر رودخانه‌ها، احداث سازه‌های تقاطعی نظیر پل و جاده بر روی رودخانه‌ها بدون توجه به شرایط هیدرولیکی و سیلابی رودخانه كه منجر به باریك شدن مسیر عبور جریان و انسداد مسیر سیلاب می‌شود، شاهد تشدید پدیده سیلاب در مناطق شهری هستیم. همچنین تخریب منابع طبیعی و پوشش گیاهی را می‌توان از جمله موارد تشدیدكننده در این خصوص به حساب آورد.

ساختارهای طبیعی مرتبط با سیلاب

كوه‌ها به‌عنوان مهم‌ترین ناهمواری‌ها و مناطقی با سیل‌گیری پایین به‌دلیل ارتفاع زیاد و رودخانه‌ها به‌عنوان محیطی مهیا برای آغاز سیلاب از جمله عوامل مرتبط با ایجاد و تشدید سیلاب به‌شمار می‌آیند.ضمن اینكه دریاچه‌ها نیز در این میان نقش تعیین كننده‌ای در جذب آب ناشی از سیلاب و جلوگیری از تشدید آن را ایفا می‌نمایند.در بین این دو ساختار طبیعی، دامنه‌های با شیب كم وجود دارد كه درصورت پوشانده شدن از بسترهای نفوذناپذیر در انتقال آب جمع‌آوری شده از آبراهه‌های موجود در كوه‌ها كه با سرعت بالایی به‌سمت مناطق پایین دست هدایت می‌شوند، نقشی حیات در شدت گرفتن سیلاب ایفا می‌نمایند.

مطالعات انجام شده بر روی رواناب‌های اخیر بیانگر افزایش تناوب، شدت و خرابي‌هاي رواناب‌های به‌وقوع پیوسته در برخي نقاط جهان و از جمله كشور ايران می باشد، که علت اصلی این افزایش، گرم شدن جهاني زمین و تغيير اقليم عنوان مي‌شود. که از عواقب آن می‌توان به فراواني وقوع دوره هاي خشكسالي و افزايش و تغيير الگوي بارش به شكل بارش‌هاي سيل آسا در زمان نامناسب اشاره کرد.

در 20 سال گذشته، 3500 رواناب در کشور تجربه شده است.
همچنین 30 درصد کشور در معرض خطر جدی رواناب طغیانی می باشد.
به طور میانگین هر یک سال و نیم، یک رواناب مهیب در استان

میزان این خسارات طی پانزده سال گذشته (۱۳85-1400) در استان سیستان و بلوچستان به طور میانگین سالانه 2000 میلیارد تومان برآورد گردیده است. 

نقشه شدت سیلاب کشور

 

نقشه هم‌فرسایش باران

 

نقشه طبقاتی خطر سیل حوضه‌های آبخیز

 

نقشه پهنه سیل‌گیر و پراکنش نقاط سیل زده

 

روش‌های کنترل رواناب

_در سال‌های دور، رواناب پدیده‌ای بود که هر صد سال رخ می‌داد.
_امروزه به‌دلیل تغییرات آب و هوایی به یک پدیده فصلی در سراسر جهان از جمله مناطق آبخیز ایران تبدیل شده است.
_تکنولوژی‌های جدید مقاوم در برابر رواناب، پتانسیل قابل توجهی برای محدود کردن خسارات ناشی از رواناب را دارند.

روش های سازه ای کنترل رواناب

_سدهای مخزنی
_سدهای تاخیری
_اصلاح و بهسازی مسیر
_انحراف رواناب
_سدهای آشغال گیر
_گوره‌ها
_رواناب بندها

سدهای مخزنی

_ذخیره آب مازاد برای زمان کم آبی
_کنترل رواناب
_کاهش پیک رواناب
_عبور رواناب با ایمنی بالاتر
_سد های ذخیره سازی
_اهداف تفریحی

رواناب بند

_دیوار های غیر خاکی
_محدود کردن رواناب
-کاهش پیک رواناب

مخازن یا سد های تاخیری

_کاهش پیک رواناب
_افزایش زمان اوج رواناب در سرشاخه رودخانه

 

نقش سازه‌های آبخيزداری در كنترل رواناب

امروزه به‌دلیل تغییرات آب و هوایی رواناب‌ها به یک پدیده فصلی در سراسر جهان از جمله مناطق آبخیز ایران تبدیل شده است. تکنولوژی­های جدید در برابر رواناب، پتانسیل قابل توجهی برای محدود کردن خسارت ناشی از رواناب را دارند. لذا اقدامات کنترل رواناب می­توانند به دو دسته سازه­ای (سخت) و غیر سازه­ای (نرم) تقسیم شوند. سدها (تاخیری و مخزنی)، مخازن کنترل رواناب، سازه­های انحرافی از جمله اقدامات کنترل رواناب هستند. احداث مخازن برای ذخیره آب مازاد می­توانند با توزیع موقتی جریان رودخانه، آن را تنظیم و با کم کردن دبی­های حداکثر رواناب به تعدیل آن کمک کنند.
تصاویر: سازه‌های آبخیزداری

آبخیزداری
مدیریت پایدار و جامع حوزه آبخیز

•  طراحی و اجرا متناسب با موقعیت انسانی، اجتماعی، جغرافیایی و طبیعی

•  موثرترین اقدام برای کاهش آثار خشکسالی و کاهش خسارات رواناب

 

اهداف آبخیزداری

_تامین آب کافی و مورد نیاز مناطق پایین دست
_مهار و کنترل آب و افزایش بهره‌وری از آن 
_کنترل و مهار رواناب‌های ویرانگر
_جلوگیری از هدررفت آب‌های سطحی 
_حفاظت آب، خاک وکنترل فرسایش خاک و رسوب 
_تغذیه سفره‌های آب زیر زمینی، چشمه‌ها و قنوات 
_افزایش رطوبت و تقویت پوشش گیاهی 
_بهره‌برداری بهینه از منابع طبیعی موجود در حوضه آبخیز 
_توسعه عدالت محور بالادست (سراب) و پایین دست (پایاب) حوضه آبخیز

  
 

 

فرصت‌هاي به‌دست آمده از سیلاب

• تقویت اکوسیستم‌هاي آبی

• تقویت پوشش گیاهی

• حاصل‌خیزي اراضی

• ذخیره آبی و جبران خشکسالی

• تغذیه سفره‌هاي آب زیرزمینی

اقدامات حین سیل

• تقویت خاکریزها

• انحراف مسیر سیل

• مدیریت مخازن

• پایش سیل

• هماهنگی با دستگاه‌هاي مدیریت

• بحران

• اطلاع رسانی

اقدامات بعد سیل

• ترمیم تاسیسات آب و فاضلاب

• ترمیم تاسیسات برق

• ترمیم و تکمیل ایستگاه‌هاي هواشناسی

• (هیدروکلیماتولوژي) و هیدرومتري

• پاکسازي رودخانه

• ساماندهی و اصلاح مسیر

• ترمیم سازه‌هاي رودخانه‌اي

• رسیدگی به دعاوي و شکایات

• هماهنگی با دستگاه‌هاي مدیریت بحران

• اطلاع رسانی

ارائه راه‌کارهاي کاهش و جبران خسارات سیل

• اعطاي تسهیلات بانکی و کمک‌هاي بلاعوض

• بیمه سیل

• راهکارهاي کاهش خسارت سیل به‌صورت سازه‌اي

• راهکارهاي کاهش خسارت سیل به‌صورت غیر سازه‌اي

راه‌کارهای کاهش خسارت سیل به‌صورت غیر سازه‌ای

در این بخش راهکارهاي غیرسازه‌اي کاهش خسارات سیل شامل: تعیین حد بستر و حریم رودخانه و پهنه‌بندي سـیل، سامانه ایجاد پیش‌بینی و هشدار سیل، تغییر کاربري اراضی سیلاب‌ دشت، بیمه سیلاب، تدوین نظام‌نامه عملیـاتی مـدیریت بحران، تهیه نقشه نقاط امن و مسیر تخلیه، آموزش و مانور و سایر موارد موثر بر کاهش خسـارات سـیل به‌ویـژه کـاهش تلفات انسانی، با ذکر اولویت‌بندي و بیان میزان تقریبی تاثیرگذاري آن‌ها پیشنهاد گردد.

راه‌کارهای کاهش خسارت سیل به صورت سازه‌ای

در این بخش راهکارهاي سازه‌اي کاهش خسارات سیل اعم از سدهاي مخزنـی و بنـدهاي تـاخیري، گـوره‌هـا و سـیل‌بندها، اصلاح مقطع و مسیر رودخانه، ایجاد کانال انحراف سیلاب، اصلاح سازه­ها و پل‌هاي تقاطعی و سایر روش­های مـوثر مورد نظر شرکت آب منطقه­اي در دو فاز کوتاه مدت (اضطراري) و میان مدت پیشنهاد گردد. همچنین در صورت تخریـب بخشی از سازه­هاي رودخانه­اي، راهکارهاي جایگزین و اصلاح و بهینه سازي بیان گردد.