منابع آب - هواشناسی - تغییر اقلیم

وضعیت اقلیم جهان

تغییر اقلیم به تغییر الگوهای اقلیمی یا آب و هوایی گفته می‌شود که برای یک دوره طولانی دوام می‌آورد

بنابر تعریف سازمان ملل متحد ، تغییر اقلیم به واقع تغییرات آب و هوایی می‌باشد که به‌طور مستقیم یا غیر مستقیم با فعالیت‌های انسانی نسبت داشته و ساختار اتمسفر زمین را در سراسر جهان تغییر می‌دهد.

اقلیم

اقلیم شرایط آب و هوایی غالب در یک منطقه در حالت کلی و در بلند مدت است.

به‌عنوان مثال اقلیم خشک، مرطوب یا معتدل، که همه این اقلیم‌ها ممکن است در شرایط آب و هوایی خشک و مرطوب، گرم و سرد، ابری و صاف یا خشکسالی و ترسالی قرار بگیرند. عوامل مختلفی در تعیین یک اقلیم خاص مؤثرند که شامل متوسط دمای هوا، رطوبت، بارش  است.

اقلیم‌های اصلی کشور

اقلیم معتدل و مرطوب (سواحل جنوبی خزر)

اقلیم سرد و کوهستانی (کوهستان‌های باختری)

اقلیم مرطوب و نیمه مرطوب

اقلیم گرم و مرطوب (سواحل جنوبی)

اقلیم گرم و خشک (فلات مرکزی)

اقلیم خشک و فراخشک

با توجه به نقشه اقلیمی ایران قسمت اعظم مناطق کشور را اقلیم خشک و فرا خشک در بر گرفته است. اقلیم مرطوب نیز بخش‌های اندکی از کشور را پوشش داده است.

با توجه به اقلیم خشک و نیمه خشک ایران، حدود 70 درصد کل حجم آب حاصل از بارندگی در اثر تبخیر و تعرق از دست می رود.

تغییرات اقلیم در ایران

امروزه تغییرات اقلیمی به‌عنوان چالشی بزرگ، جهانی و اثرگذار شناخته و پذیرفته شده است. نکته مهم در این خصوص پیامدهای این تغییرات و چگونگی سازگاری با آن‌ها و همچنین کاهش علل ایجاد تغییرات اقلیمی است. درحال حاضر، شواهد علمی و قطعی در مورد گرم شدن زمین وجود دارد و میزان افزایش بی‌سابقه دما در سطح زمین و جوّ که ناشی از فعالیت‌های انسانی بوده، شاهدی بر این موضوع است. ذوب شدن شدید یخچال‌های طبیعی بر فراز کوه‌های مرتفع جهان نشانه‌ای از روند افزایش دماست. تأثیرات تغییر اقلیم در مناطق مختلف کره زمین بسته به شرایط اقلیمی و موقعیت مکانی منطقه متفاوت است و ساکنان مناطق مختلف کره زمین با توجه به میزان آسیب‌پذیری آن‌ها و میزان آمادگی‌شان برای مقابله و سازگاری با تغییر اقلیم با شدت‌های مختلف تحت تأثیر این پدیده  قرار می‌گیرند. به‌گونه‌ای که برخی از مناطق خشک‌تر شده و با خشکسالی‌های بیشتری روبه رو می‌شوند و در مقابل در برخی مناطق بارش‌های بیشتری رخ می‌دهد و با شرایط مرطوب‌تری مواجه می‌شوند.

به‌طور کلی در کشورهای خشک و نیمه‌خشک مانند ایران پدیده تغییر اقلیم تأثیرات نامطلوب زیادی بر جامعه به‌خصوص بخش کشاورزی می‌گذارد و تولیدات کشاورزی و در مجموع امنیت غذایی کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در واقع کشاورزان مهمترین گروهی هستند که به‌دلیل نوسانات دمایی حاصل از تغییر اقلیم، بیشترین خسارت را در جریان تولید محصولات کشاورزی متحمل می‌شوند. با توجه به تأثیرات بسیار منفی تغییرات اقلیمی بر کیفیت زندگی بشر، باید برای مقابله با آن راهکارها و روش‌های نوین و علمی در دستور کار قرار گیرد.
 

 

شرایط اقلیمی کشور ایران به گونه‌ای است که بخش کشاورزی آن برای تولید مواد غذایی به‌شدت به آبیاری وابسته است. این وابستگی به حدی است که با وجود سطح نسبتاً یکسان اراضی سالانه زیر کشت دیم و فاریاب کشور، حدود 90 درصد فراورده‌های کشاورزی از زراعت آبی حاصل می‌شود. در چنین شرایطی تأثیرات اقلیمی ناشی از پدیده خشکسالی و ترسالی می‌تواند تأثیرات منفی یا مثبت زیادی بر تولید محصولات کشاورزی و امنیت غذایی ایران داشته باشد. همان‌طور که بیان شد، تغییر اقلیم تأثیرات مختلفی بر ارکان مختلف جامعه از جمله بخش کشاورزی می‌گذارد. بدین منظور کشاورزان برای کاهش ریسک آسیب‌پذیری خود بایستی درباره این پدیده شناخت پیدا کرده و فعالیت‌های خود را با آن سازگار کنند. بنابراین پدیده تغییر اقلیم و تأثیرات آن بر مصرف آب در بخش کشاورزی تأثیر زیادی در تأمین امنیت غذایی کشور دارد.

 

تأثیرات تغییر اقلیم بر منابع آب

شواهد زیادي بر اساس اطلاعات و پیش‌بینی‌ها وجود دارد که منابع آب شیرین تحت تأثیر تغییر اقلیم، به‌شدت آسیب‌پذیر است تغییر اقلیم سبب تغییر رژیم بارش و دما و همچنین رواناب می‌شود.  در اکثر مناطق به‌خصوص مناطق خشک و نیمه‌خشک مقدار دبی رودخانه‌ها و سایر ذخایر سطحی بر اثر تغییر اقلیم کاهش می‌یابد گرم شدن کره زمین موجب کاهش بارش برف در زمستان می‌شود که بر الگوی فصلی جریان آب رودخانه‌ها تاثیر می‌گذارد. به این ترتیب تغییر الگوی بارش می‌تواند بر کلیه فعالیت‌های که از آب استفاده می‌کنند، تاثیرات منفی داشته باشد.


 

اثر تغییر اقلیم بر دبی رودخانه در ماه‌های مختلف سال

به‌طور کلی گرم شدن کره زمین هم برکمیت و هم بر کیفیت آب‌های سطحی تأثیر می‌گذارد که در نهایت هزینه تصفیه آب را نیز افزایش می‌دهد. از سوی دیگر در اثر بالارفتن دما، میزان تبخیر در رودخانه‌ها نیز افزایش می‌یابد. همچنین به‌دلیل پدیده تغییر آب و هوا خطرهای دیگری مانند جاری شدن رواناب، فرسایش رودخانه‌ها و سواحل دریاچه‌ها نیز به وقوع خواهد پیوست. تغيير اقليم با تأثير بر ميزان رواناب و ساير فرايندهاي هيدرولوژيک، کيفيت آب و دسترسي به آب سالم را تحت تأثير قرار مي‌دهد. لذا تأثیرات تغيير اقليم بر رواناب و جریان رودخانه‌ها درآینده مهم است.

تغيير اقليم مي‌تواند به شکل‌هاي مختلفي پايداري منابع آب زیرزمینی را نیز تحت تأثیر قرار دهد که به‌طور خلاصه عبارتند از:

1- تغيير نرخ تغذيه ناشي از تغيير متوسط بارش يا تغيير توزيع فصل بارش‌ها؛

2- خشکسالي‌هاي شديدتر و طولاني‌تر؛

3- تغيير در ميزان تبخير و تعرق بر اثر تغيير گياهان؛

4- افزايش احتمالي مصرف منابع آب زیرزمینی به عنوان يک منبع جايگزين مطمئن‌تر.

دو مورد اول بر جریان ورودی به منابع آب زیرزمینی تأثیر می‌گذارند و دو مورد آخر بر برداشت از منابع آب زیرزمینی تأثیرگذار هستند. تحقیقات انجام شده بر روی تأثیرات تغییر اقلیم بر آب‌های زیرزمینی نشان داده است که تغییر اقلیم باعث کاهش نرخ تغذیه آبخوان‌ها، افت سطح ایستابی و افزایش برداشت از آبخوان‌ها می‌شود، که این مسئله می‌تواند بحران آب را جدی‌تر از پیش کند.

به طور کلی تغییرات و روند اقلیمی بر روی زندگی انسان‌ها، حیوانات، بخصوص حیات گیاهی تاثیر همه جانبه‌ای داشته و بررسی چگونگی حالات اقلیمی، اثرات مهم و موثر آن بر این ناحیه کمک بزرگ و راه گشایی برای پیشبرد مقاصد و اهداف اصلاحی و پیشنهادی دارد.

فاکتورهای اقلیمی

ارتفاع محل، عرض جغرافیایی، دوری و نزدیکی از دریا، مسیر جریانات هوایی

ارتفاع محل

به ازای هر یک کیلومتر ارتفاع، 10 درجه سانتی‌گراد از دمای هوای خشک کاسته می شود.

به ازای هر یک کیلومتر ارتفاع، 6 درجه سانتیگراد از هوای دمای مرطوب کاسته می‌شود.

کوه‌ها، قله‌ها، همچنین شیب و جهت‌ شیب و امتداد آن‌ها نیز به‌طور ویژه‌ای بر اقلیم اثر گذار هستند.

دوری و نزدیکی از دریا

هواي گرم و مرطوب دريا باعث تعديل درجه‌ي حرارت، افزايش رطوبت محيط و ايجاد بارندگي مي‌شود.

در مجاورت كويرها، جنگل‌ها و ديگر محيط‌هاي خاص جغرافيايي، به عنوان فاكتورهاي موثر در اقليم‌شناسي است.

 

جریانات هوا

عامل مهم تاثيرگذار بر اقليم كه از خارج محيط تحميل مي‌شود، جریان‌های هوایی است.

اين جريان‌ها عوامل خارجي و فرامنطقه‌اي هستند.

جبهه، توده‌هاي هوا و جت استريم‌ها از كيلومترها دورتر بر روي آب و هواي يك منطقه تاثيرگذار است.

مهم‌ترین توده‌های هوای تاثیرگذار بر روی اقلیم و آب و هوای ایران

جبهه هوای پرفشار سیبری

 

از سمت شمال‌شرق و شمال وارد کشور می‌شود.






این هجوم پر فشار باعث سرد شدن شهرهای خراسان بزرگ و نیز ازدیاد فشار، صافی آسمان، کمبود ابر، تغییر شدت حرارت شبانه‌روز و نوسانات بسیار زیاد می‌گردد





فقط در صورت ورود سامانه‌های غربی پر تکاپو، کم‌فشار و پر رطوبت می‌توان انتظار نفوذ آن‌ها به کشور و بارندگی را داشت و در غیر این صورت سهم مملکت، از این سیستم پر فشار همان سرمای فوق العاده، نبود ابرناکی، تغییرات دمای شبانه روزی و صافی آسمان خواهد شد.



 

تقریباً بیشترین بارندگی زمستانه‌ی کشور و بخصوص منطقه‌ی مورد مطالعه از این سیستم مدیترانه‌ای نشأت می‌گیرد.





هوای مرطوب، پر تکاپو، کم فشار مدیترانه‌ای، اطلس شمالی با عبور از روی اروپا، مدیترانه و تقویت رطوبتی از مرزهای شمال غرب و مغرب وارد کشور می شود.






با ریزش‌های خوب و مداوم این نواحی را سیراب و کم‌کم به‌طرف نواحی شمال شرقی و نهایتاً جنوب شرق می‌رسد.

البته این وضعیت فقط در مواقعی است که فعالیت و قدرت این‌گونه جبهه‌ها زیاد و پر بار باشد وگرنه نصیب سیستان و بلوچستان فقط گرد، خاک و طوفان‌های شن و ماسه خواهد بود.

تابستان با گرمای شدید هوا بزودی فلات هند و پاکستان گرم‌ شده و باعث آن صعود می‌گردد. در همین حال هوای مرطوب و نسبتاً سردتر روی اقیانوس هند برای جایگزینی به سمت خشکی نقل مکان می‌کند.

تنها مقدار کمی بارندگی‌های تابستانه جنوب شرق کشور (مناطق مورد مطالعه) از برکت و اثر ورود موسمی‌های جنوب شرقی به این مناطق است.
 

با صعود در کوه‌های هیمالیا بارندگی‌های شدید و مفصل موسمی تابستان را باعث می‌شود. حال چنانچه این امر با پاکستان نیز انجام گیرد.

از هوای مرطوب و پر بار اقیانوسی امواجی نیز به جنوب شرق، ناحیه‌ی سیستان و بلوچستان رسیده و منطقه‌ی مورد مطالعه را نیز سیراب می‌کند. این است که در تمامی ایام سال و بخصوص تابستان‌ها در این مناطق (علیرغم بقیه‌ی مناطق مرکزی) بارندگی هر چند ناچیز داریم.
 








   


 

 بادهای موسمی تابستانه در منطقه چابهار                                                               طوفان و بارش مونسون در قصرقند

رودباد جنب حاره‌ای

این رودباد در زمستان‌ها  به سمت خلیج فارس نقل مکان می‌کند، اجازه‌ی فعالیت، بارندگی‌های خوب و مفصل را به جبهه‌های غربی می‌دهد

در تابستان‌ها  با استقرار بر روی مناطق فوقانی و فلات مرکزی از سطح 200 تا 700  هکتوپاسکالی، باعث عدم امکان فعالیت و ورود کم فشارهای غربی و بارندگی می‌گردد.

ضمن این که اثرات ناپایداری آن نیز به سطح زمین نمی‌رسد و گرمای شدید سطح زمین که بر اثر تابش آفتاب تابستانه پیش می‌آید، باعث ایجاد یک کم فشار حرارتی می‌شود که به علت عدم وجود رطوبت کافی فقط گرد، خاک و باد را باعث می‌شود.

در بهاران این جت استریم به شدت و با تندی به مناطق طوفانی نقل مکان می‌کند.


 

هوای عربستان و شمال آفریقا
 

در تابستان‌ها هوای گرم، داغ، خشک عربستان، صحاری شمال آفریقا به جهت جنوب شرق منطقه و جنوب غرب ایران می‌وزند و برای استان‌ها، شهرستان‌های مسیر، گرم بادها و غالباً گرد، خاک و طوفان‌های شن را به همراه دارند.

اما چنانچه این هوا از دریای سرخ و خلیج فارس رطوبت کافی دریافت نماید و یا جبهه‌ها و سامانه‌هایی که در زمستان‌ها از حدود سودان (سودان‌لو) جهت جنوب غرب ایران می‌آیند با رطوبت کافی همراه باشند خود غالباً باعث بارندگی‌های خوب و پر بار حتی تا نواحی مرکزی و شرقی نیز می‌رسند.

اما در حالت کلی و معمول از این ناحیه فقط گرد خاک، باد گرم و داغ نصیب شهرهای مسیر می‌گردد.