کلان پروژه‌ها

تالاب جازموریان در جنوب شرق حوزه جازموریان در ۱۵۰ کیلومتری باختر ایرانشهر و در موقعیت جغرافیایی E5839 تاE5914  و N2710 تا N2738 بین استان های کرمان و سیستان و بلوچستان واقع شده است.جازموریان به یکی از کانون‌های گرد و غبار جنوب شرق ایران شناسایی شده‌است.

تالاب جازموریان طی سال های اخیر به علت خشکسالی بخش اعظمی از آن خشک شده بود؛ این تالاب ضمن اینکه تغذیه کننده منابع آبی مختلف در جنوب شرق کشور به شمار می رود از جمله کانون های مهم تولید ریزگرد نیز قلمداد شده است که آبگیری آن می تواند خبر بسیار خوبی برای همگان باشد.

تالاب جازموریان به عنوان یکی از تالاب‌های فصلی مشترک بین سیستان و بلوچستان و کرمان است که با مساحت سه هزار و 300 کیلومتر مربع بر اثر فرونشست زمین با ساختی جوان در فاصله 150 کیلومتری غرب ایرانشهر ایجاد شده‌است.

خشکسالی‌های پیاپی، کاهش نزولات جوی، خشکسالی حاکم بر منطقه، وجود ۱۱ هزار چاه غیر مجاز (بدون احتساب چاه‌های دارای مجوز) و مشکل جدی که وجود دارد رها نشدن حق آبه در زمان مناسب از سد جیرفت و سد بمپور باعث شده است که تالاب در چنین شرایط حادی قرار بگیرد
 

علت نامگذاری

در اصطلاح محلی پوشش گیاهی را جاز می‌نامند و انبوهی و کثرت آن را موریان می‌گویند. به همین سبب، این ناحیه به «جازموریان» معروف شده‌است. جازموریان روزگاری منبع تولید علوفه ایران به حساب می آمد اما به دلیل بی تدبیری و شرایط بد اقلیمی و کمبود بارش اکنون به یکی از مراکز تولید غبار در ایران تبدیل شده و طبق آمار غیر رسمی ۲۹ درصد از گردوغبار کشور مربوط به تالاب خشک شده جازموریان می باشد.

در حوضه آبریز هامون جازموریان، رودهای هلیل و بمپور، سیستم اصلی زهکشی حوضه را تشکیل میدهند. رودخانه هلیل رود در کرمان از غرب  و رودخانه بمپور از شرق درسیستان و بلوچستان به حوزه جازموریان وارد می شوند.

آب این رودخانه های کوچک کمتر به قسمت های مرکزی حوزه جازموریان می رسد چرا که بیشتر آب آن صرف کشاورزی و آبیاری می شود. در بعضی سالها، در فصل بهار زمانی که رودخانه ها سرریز می شوند، حوضه مرکزی آب فراوانی دارد.

هامون جازموریان بین کوه‌های مکران و شاهسواران قرار دارد 49 درصد آن را مناطق کوهستانی، 48 درصد آن را دشت ها و کوهپایه ها و 3 درصد آن را شوره زارو باتلاق تشکیل میدهد

بلندترین نقطه حوضه در شمال حدود 3500 متر از سطح دریا ارتفاع دارد وکمترین ارتفاع آن در چاله جازموریان حدود 360 متر است در جهت جنوب بـر ارتفـاع اراضی افزوده میشود.

میزان بارش سالانه در بلندي هاي شمال حوضه جازموریان حدود 400 تا 500 میلیمتر، میزان بارش بخش شرقی در شرق شهر ایرانشهر بیـشتر از 150 میلیمتر، میزان بارندگی جنوب غربی کمتر از صد میلیمتر در سال و میانگین تبخیر سالانه  بین 1300 تا 3750 میلیمتر است

در مناطق مرکزي حوضه و در بخش هایی که تالاب جازموریان واقع شده، بیشترین میزان غلظت هاي گردوغبار وجود دارد.

بخشهاي غربی و شمال غربی حوضه کمترین میزان غلظت هاي گردوغبار را دارد.
از شرق به غرب تقريبا به درازای 300 كيلومتر و از شمال به جنوب به پهنای 100كيلومتر گسترده شده است.

مساحت حوزه‌ی آبريز(هامون جازموریان) اين درياچه فصلی، 69000 كيلومتر مربع و ارتفاع آن از سطح دريا 300 متر است.

نیمه غربی این حوضه 35600 کیلومترمربع مساحت دارد که دراستان کرمان واقع شده است و نیمه شرقی آن با مساحت 34000  کیلومتر مربع در استان سیستان و بلوچستان قرار دارد
محدوده آبگير كامل درياچه در مواقع پرآبی 3300 كيلومتر مربع و در مواقع كم آبی به طور متوسط2500 كيلومتر مربع است.
سفره آب زیرزمینی در محدوده پهنه هامون جازموریان دارای آب شور می‌باشد؛ در نتیجه در محدوده پهنه، برداشتی از آب زیرزمینی برای شرب یا کشاورزی انجام نمی‌شود

بیشترین غلظت گردوغبار در مناطق مرکزي حوضه با تبخیر بالاتر از 3000 میلیمتر رخ می‌دهد که شدت آن در مناطق با تبخیر بالاتر از4000 میلیمتر بیشتر از سایر مناطق است و در مناطق غربی حوضه با تبخیر 3000-2000 میلیمتر کمترین میزان غلظت گردوغباراست

زمین شناسی

دریاچه  Jazmurian  عمدتا توسط رسوبات سیلیتی و رسی پوشیده شده است برخلاف تمام هامون‌های بسته درونی ایران خاک‌های هامون جازموریان چندان شور نیست علت شیرینی آب این است که آب در آن ساکن نیست و زهکش طبیعی داردو به دلیل فقدان نفوذ، برخی از بخش های حاره ای در بعضی دوره ها تبدیل به یک دریاچه فصلی می شوند.

در محدوده این تالاب، دشت های جیرفت، فاریاب و رودبار جنوب در استان کرمان، و دشت های ایرانشهر، بمپور، سردگان، دلگان، سرتختی و اسپکه در استان سیستان و بلوچستان قرار دارند.

 بر پایه پژوهش های زمین شناسی، هامون جازموریان در دوره های اخیر زمین شناسی تشکیل شده است. حداکثر عمق آب تالاب نیز در مواقع پرآبی در حدود نیم متر تخمین زده شده است.

از نظر وضعیت اقلیم عموما نیمه خشك و خشك بوده که این شرایط با کاهش ارتفاع و افرایش دما به سمت فراخشك پیش می رود.

منشأ ریزش های جوی در حوضه آبریز هامون جازموریان:

جبهه هوای اقیانوس اطلس شمالی و مدیترانه بوده که از سمت شمال غرب وارد کشور شده و پس از عبور از بخشهای مرکزی ایران، قسمت‌هایی از این حوضه را نیز تحت پوشش قرار می دهد.
جبهه هوای اقیانوس هند است که از شرق کشور وارد شده و رگبارهای تابستانه را به وجود می‌آورد.

پوشش گیاهی
جازموریان عمدتا دارای پوشش گیاهی بسیار ضعیف می باشد. در مرکز جازموریان که هامون جازموریان (سوهر جاز) نامیده می شود معمولا هیچ گونه پوشش گیاهی وجود ندارد اما به دلیل اینکه در فصول بارانی آب اطراف به مرکز جاز می رسد، مرکز جازموریان دارای خاکی با رطوبت بالاتری می باشد که همین رطوبت باعث محکم شدن لایه سطحی خاک می شود و از پراکنش خاک در مرکز جلوگیری می کند.
 

هواشناسی حوضه آبریز جازموریان

آب و هوای این منطقه به شدت متأثر از ارتفاع از سطح دریا و عرض جغرافیایی است هرچند حوضه آبریز جازموریان از لحاظ هیدرولوژیکی ایران بخشی از حوضه آبریز مرکزی ایران است، اما از لحاظ اقلیم‌شناسی به علت دریافت رطوبت نسبی فراوان از دریای عمان، دارای شرایطی استثنایی و مستقل از نواحی مرکزی ایران است؛ به همین علت با وجود محدودیت بارش‌های جوی و گرمای توان‌فرسا و تبخیر سالانه بسیار بالا، که در بعضی نواحی بیش از ۴۵۰۰ میلی‌متر است.

از نظر وضعیت اقلیم عموما نیمه خشك و خشك بوده که این شرایط با کاهش ارتفاع و افرایش دما به سمت فراخشك پیش می رود.

این حوضه از نظر امکان احیا و بازسازی و بهره‌برداری از منابع طبیعیِ تجدید شونده از امکانات مناسبی برخوردار است و به هیچ‌وجه با دیگر حوضه‌های مرکزی ایران قابل مقایسه نیست
سکونتگاه طیف وسیعی از جانوران از جمله گراز، گربۀ وحشی و جنگلی، خدنگ، پرندگان آبزی مانند فلامینگ.، گلاریول، انواع مرغابی‌سانان، گیلانشاه، فالاروپ، آبچلیک، سلیم، تلیه، چاخ‌لق، دیدومک، چوپ‌پا، آووست، کاکایی، پرندگان خشکی‌زی مقل هوبره، باقرقره، شبگرد بلوچی، چک‌چک و چکاوک، فاخته، قمری و گونه‌های خزندگان است.

طرح احیای دریاچه جازموریان با انتقال آب از دریای عمان
طرحی برای احیای تالاب جازموریان و تأمین نیاز آبی مردم این حوضه آبریز است که شامل:

 انتقال آب دریای عمان به وسیله تونل یا کانال به هامون جازموریان
احیای این دریاچه تا حداکثر ارتفاع تاریخی آن در تراز ۴۰۰ متری از سطح دریا
حجم ۱۵۸ میلیارد متر مکعب آب
 بازگرداندن آب شور اشباع شده در کف دریاچه به دریای عمان یا به چاه ژرف متصل به دریا برای کنترل میزان شوری

هدف طرح، استفاده از موقعیت جغرافیایی ویژه کفه جازموریان در محصور بودن بین کوهستان و جهت جریان‌های هوای مرطوب در آن است تا در نتیجه احیای این پهنه آبی، کاهش قابل توجه دما و افزایش رطوبت نسبی در این حوضه آبریز رخ دهد و به مثبت شدن بیلان منابع آب به صورت طبیعی در آن بینجامد
 

کاهش دما در این حوضه آبریز منجر به دو اثر بر الگوهای بارشی می‌شود.:

تسهیل به اشباع رسیدن رطوبت هوای سامانه‌های بارشی وارد شده به این حوضه آبریز است که به شدت بارش‌ها و احتمال رخ داده آن‌ها می‌افزاید.

اثر دوم افزایش احتمال استقرار سامانه هوای کم فشار حرارتی نسبت به مناطق اطراف بر روی حوضه آبریز جازموریان است که منجر به جذب بهتر سامانه‌های بارشی و هوای مرطوب دریای جنوب به سمت این حوضه آبریز می‌شود.

این دو عامل افزاینده بارش‌ها در کنار عامل سوم یعنی بارشِ اثر دریاچه‌ای و دریایی در این حوضه آبریز در نهایت منجر به افزایش چشمگیر بارش‌ها در حوضه آبریز جازموریان و مناطق اطراف آن خواهد شد و بدین شکل به صورت طبیعی میلیاردها متر مکعب آب شیرین جدید در این منطقه تولید می‌شود و به مثبت شدن بیلان منابع آب و احیای دریاچه جازموریان می‌انجامد.
از اثرات جانبی طرح:
•کاهش نرخ تبخیر آب‌های شیرین موجود در این حوضه آبریز،
• تعدیل دمای سایر مناطق فلات مرکزی ایران،
•محدود شدن اثرات گرمایش جهانی بر این منطقه،
•استفاده از آب شور دریاچه برای تأمین ارزان نیاز آبی صنایع معدنی و نیروگاهی منطقه
•شکل‌گیری اقتصاد مبتنی بر آبزی‌پروری و گردشگری

راهکارهای دیگر برای احیای حوضه آبریز جازموریان

بعد از خشکی تقریباً دائمی هامون جازموریان از اواخر دهه ۱۳۷۰، برای احیای دریاچه و محیط زیست حوضه آبریز جازموریان ۳ راهکار به مسئولان پیشنهاد شده است:

1)کاهش قابل توجه مصرف آب سرشاخه رودهای تأمین کننده آب تالاب جازموریان
2)برگرداندن شرایط حوضه آبریز به قبل از زمان کاهش ورود آب به هامون جازموریان
3)و راهکار سوم، انتقال آب دریا به کفه جازموریان
 

با توجه به غیرقابل بازگشت بودن افزایش جمعیت و ادامه افزایش مصرف آب در صنعت، خدمات و کشاورزی مصرف آب در سرشاخه‌های رودخانه هلیل و بمپور و همچنین کاهش قابل توجه بارش‌ها در نتیجه تغییر اقلیم در این حوضه آبریز، بازگرداندن شرایط تراز آبی حوضه آبریز به زمان پرآبی تالاب جازموریان با منابع آب موجود بدون حذف جمعیت غیرممکن شده است

لذا از بین ۳ راهکار پیشنهادی برای احیای دریاچه جازموریان، تنها راهکار سوم یعنی انتقال آب دریای عمان به این حوضه آبریز برای احیای آن باقی مانده است.

اهداف طرح

با احیای دریاچه جازموریان میزان دما و رطوبت نسبی در منطقه تا حد زیادی کنترل خواهد شد.

_احیای دریاچه خشک شده برای احیای محیط زیست حوضه آبریز هامون جازموریان؛

_تزریق رطوبت به حوضه آبریز برای تولید طبیعی آب شیرین و بارش در ارتفاعات منطقه محصور کننده آن

_کاهش دما در حوضه آبریز جازموریان، به اشباع رسیدن رطوبت هوای منطقه و تسهیل بارش.

دلیل اصلی بارش کم جبهه هوای موسمی جنوب شرقی در تابستان در این حوضه آبریز دمای هوا در منطقه و به اشباع نرسیدن رطوبت در ارتفاعات است

با کاهش دمای هامون جازموریان، جبهه هوای کم فشار نسبت به مناطق اطراف در این منطقه تشکیل شده و رطوبت هوای دریای جنوب و سامانه‌های مرطوب بارشی، بیشتر به این منطقه جذب خواهند شد.

(دلیل نفوذ جبهه هوای موسمی تابستانه به جنوب شرق ایران، تشکیل جبهه هوای کم‌فشار در غرب پاکستان و جنوب شرق ایران است که علی‌رغم حمل رطوبت زیاد، به دلیل دمای هوای بالا در جنوب شرق ایران و حوضه آبریز هامون جازموریان، منجر به بارش جدی نمی‌شود)

منشأ حدود ۲۵٪ از گرد و خاک در ایران هامون خشک جازموریان می‌باشد و با احیای دریاچه، این مشکل برطرف خواهد شد؛
کاهش دما، افزایش محسوس رطوبت منطقه و همچنین کاهش سرعت باد موجب کاهش تبخیر آب سالانه در حوضه آبریز جازموریان شده و آب بیشتری در این منطقه برای طبیعت و انسان در دسترس خواهد بود؛

بعد از تشکیل این دریاچه، امکان کشت آسان میلیون‌ها هکتار جنگل حرا در حاشیه این دریاچه و تشکیل اکوسیستم مناسب برای رشد آبزیان و پرندگان در آن وجود دارد که زمینه ایجاد اقتصاد مبتنی بر پرورش آبزیان و گردشگری را در این دریاچه بسته فراهم می‌کند.

خشک شدن همیشگی تالاب جازموریان موجب از بین رفتن اکوسیستم گیاهی و جانوری منطقه، تغییر بافت گیاهی حاشیه رودخانه هلیل‌رود و تالاب جازموریان شده و ادامه این موضوع موجب نابودی مزارع و درختان، نابودی دام‌ها، پیشروی تپه‌های شنی در شرق استان سیستان و بلوچستان و جنوب کرمان به سمت مناطق مسکونی، زراعی و باغی و ایجاد مشکلات دیگر در منطقه حوضه آبریز جازموریان شده است

اقتصاد طرح

درآمدها
درآمدهای ناشی از اجرای این طرح :
تأمین ده‌ها میلیارد متر مکعب آب شیرین به صورت طبیعی با کاهش دما و تزریق رطوبت به حوضه آبریز دریاچه جازموریان در ۴ استان جنوبی و شرقی کشور و فراتر از آن در فلات ایران
در صورت ایجاد گرادیان شوری آب در دریاچه سد، امکان شیرین سازی بسیار ارزانتر آب از محل دریاچه نسبت دریا برای انتقال به فلات مرکزی نیز وجود دارد.

هزینه‌ها
هزینه‌های این طرح به بخش هزینه‌های اولیه و هزینه جاری تقسیم می‌شود.
عمده هزینه اولیه طرح مربوط به ساخت تونل به طول ۹۱ کیلومتر و تأسیسات پمپاژ آب است.
برای برآورد کردن هزینه احداث این تونل می‌توان به کارهای مشابه رجوع کرد. به عنوان ابعاد مهندسی احداث تونل انتقال آب داهوفانگ در کشور چین است که ۸۵/۳ کیلومتر طول و ۸ متر قطر داشته و در مقیاس تونل انتقال آب دریا به هامون جازموریان می‌باشد. این تونل بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۹ میلادی با هزینه ۷۵۰ میلیون دلار احداث شد
 

پژوهش حول امکان آبرسانی به جازموریان

برای تحقق این هدف، دو فن آوری شناخته شده (قنات و پمپ آب) پیشنهاد می‌شوند. برای رسیدن به این منظور، قناتی با ارتفاعی پایین‌تر از نقطه‌ای در شرق بندرعباس در دریای عمان یا در دهانه خلیج فارس حفر می‌شود تا با شیب حدوداً ۱ درصد، آب را تا کوهپایه‌های تالاب جازموریان هدایت کند.

دو شیوه برای پمپاژ آب به ارتفاع ۵۰۰ متری پیشنهاد می‌شوند:

شیوه اول: انتقال آب از طریق قنات به طول ۹۶ کیلومتر به مخزنی در زیر کوه‌های بشاگرد، ساخت مخزن زیرزمینی و سپس پمپاژ عمودی آب از وسط یک دالان عمودی تا ارتفاع ۵۰۰ متر و سپس جاری کردن آن به‌هامون. اگر فن آوری کنونی امکان پمپاژ آب در یک مرحله تا ارتفاع ۵۰۰ متری را فراهم نکند، ضروری است که در ارتفاع ۲۵۰ متری مجددا آب دریافتی پمپاژ شده و تا ارتفاع ۵۰۰ متری برسد.
 

شیوه دوم: انتقال آب از روی شیب کوه بشاگرد تا ارتفاع ۵۰۰ متر. پژوهش‌های کنونی نشان می‌دهد که پمپ‌های قوی قادرند آب را تا ارتفاع ۲۵۰ متری بالا ببرند. در اینصورت لازم است پمپ خانه کمکی در ارتفاع ۲۵۰ متری تعبیه شده تا آب را مجدداً تا ارتفاع ۵۰۰ متری رسانده و سپس از طریق لوله، قنات یا تونل با شیب ۱ درصد آب دریافت شده را به سمت‌هامون جازموریان تخلیه کند.

هدف نهایی رساندن سطح آب دریاچه به ارتفاع ۵۰۰ متر از سطح دریا و حفظ این سطح است. در چنان حالتی‌هامون یا باتلاق فعلی تبدیل به یک دریاچه دائمی شده و ظرفیت‌های گردشگری، پرورش ماهی و توسعه کشاورزی فعال شده و در کنار توسعه سواحل مکران، بخشی از فلات ایران که در طول هزاران سال به مرور رو به خشکی نهاده مجدا احیاء خواهد شد.

کوتاهترین فاصله دریاچه جازموریان تا آبهای آزاد در ورودی تنگه هرمز به خط راست (تونل) در حدود ۹۰ کیلومتر است و در صورت احداث کانال، مسیری ۱۲۰ کیلومتری تا ساحل سیریک، هموارترین مسیر ایجاد کانال انتقال آب دریای عمان به هامون جازموریان است.
 

آب شور فوق اشباع کف دریاچه

بعد از احیای دریاچه جازموریان در تراز ۴۰۰ متری از سطح دریا، با توجه به دمای هوای بالای منطقه تالاب جازموریان و عمق بالای دریاچه که بیش از ۲۰ متر است، حداقل در فصول گرم سال لایه بندی حرارتی در دریاچه ایجاد می‌شود.

در چنین شرایطی در کف دریاچه آب شور فوق اشباعی را خواهیم داشت. می‌توان از این لایه بندی دریاچه در این فصول استفاده نمود و آب فوق شور فوق اشباع را به سمت چاه ژرف یا به سمت دریا هدایت نمود و از آب شیرین با کیفیت بالاتر باقی مانده در دریاچه جازموریان برای اهداف گوناگون از جمله شیرین سازی ارزانتر آب و تأمین آب شرب مناطق اطراف دریاچه جازموریان استفاده نمود.

سفره آب زیرزمینی در محدوده خود تالاب جازموریان دارای آب شور می‌باشد و این نوید را می‌دهد که آب‌های ژرف در این محدوده نیز دارای آب شور باشند و اگر این آب‌های ژرف به سفره آب زیرزمینی زیر دریای عمان راه داشته باشند، با هزینه کم و بدون اثر سوء می‌شود آب شور فوق اشباع در کف دریاچه احیا شده جازموریان را به سمت این آب‌های ژرف هدایت کرد.

دلایل موافق و مخالف

موافقان به هزینه بسیار کمتر تأمین آب شیرین با افزایش بارش و کاهش تبخیر در این منطقه با احیای دریاچه جازموریان در حوضه آبریز نسبت به طرح‌های شیرین سازی و انتقال آب دریا به فلات مرکزی اشاره می‌کنند.
 غالب مردم در این منطقه کشاورزی می‍کنند و بجز صنایع غذایی صنعت شاخص دیگری در منطقه مستقر نمی‌باشد و بعد از احیای دریاچه جازموریان در حداکثر حجم آن به صورت دائمی، آب و هوای حوضه آبریز جازموریان مناسب کشت انواع گیاهان گرم و استوایی آب بر را خواهد خواهد بود که چنین ظرفیتی در هیچ منطقه دیگری در ایران و غرب آسیا وجود ندارد
با توجه به اینکه منشأ ۲۵٪ ریزگردها در ایران کفه خشک شده جازموریان می‌باشد، احیای این تالاب یک اولویت ملی محیط زیستی می‌باشد.
مخالفان نیز به هزینه بالای ساخت تونل و پمپاژ آب تا ارتفاع کفه جازموریان و عملی نبودن دریافت هزینه افزایش بارش‌ها از مصرف‌کنندگان این آب در مناطق بالادست، احتمال زیر آب رفتن چند روستا در صورت گسترش دریاچه و هزینه بالای سازه‌ای برای جلوگیری دوباره از آب شیرین باران ایجاد شده در منطقه و مخلوط شدن دوباره آن با آب شور دریاچه اشاره می‌کنند

کشاورزان منطقه جنوب کرمان نسبت به اجرای پروژه‌ انتقال آب میان حوضه‌ای که عنوان بزرگترین تونل انتقال آب خاورمیانه را هم یدک می‌کشد، معترض هستند.

سال 1394 مسئولان وزارت نیرو تصمیم گرفتند آب سدصفارود را که مجوز محیط زیستی هم نداشت، به استان کرمان منتقل کنند.

در همان سال، کشاورزان جنوب کرمان و مناطق جیرفت و کهنوج به این تصمیم اعتراض کردند چون می‌دانستند که علاوه بر آنکه حقابه سنتی خود را از دست خواهند داد، برای همیشه تالاب جازموریان خشک می‌شود.

حفر تونلی که از مسیر رابر برای انتقال آب سد صفارود حفر شده بود، با اعتراض کشاورزان متوقف شد اما مسئولان استانی تصمیم گرفتند از مسیری دیگر یعنی از سمت گلزار بردسیر ادامه این تونل را حفر کنند تا پروژه‌ای 50 درصد پیشرفت فیزکی دارد، به اتمام برسد و کارشان، نیمه‌کاره روی زمین نماند.

خشک شدن تمام قنات‌های منطقه

این پروژه تمام قنات‌ها را خشک کرده است. از سال 95 حفاری شروع شد تونل انتقال آب از سمت رابر به طول حدود 5/3 کیلومتر اجرا شد سه روستا کاملا خشک شدند. به پنج تا شش روستا بر اساس گزارش‌های کارشناسی در حدود 50 تا 60 درصد خسارت وارد شد. و بر اساس گزارش‌های کارشناسی 6 تا هفت هزار درخت گردو کاملا خشک شده است.

اگر پروژه انتقال کامل شود، بیش از هشت شهرستان به صورت مستقیم و غیر مستقیم از تبعات این انتقال آسیب دیده و از بین می‌روند.