مقالات
ارزيابی مصرف آب خرما در استان سيستان و بلوچستان با تکيه بر مفهوم آب مجازی
ارزيابی مصرف آب خرما در استان سيستان و بلوچستان با تکيه بر مفهوم آب مجازی
مهران حکمت نيا ، سيد مهدی حسينی ، مهدی صفدری
مهران حکمت نيا ، سيد مهدی حسينی ، مهدی صفدری
مقدمه
کمبود آب ویژگی بارز مناطق خشک و نیمه خشک است (Hekmatnia et al., 2018)و تولید محصولات کشاورزی را به مخاطره انداخته است گزارشها نشان میدهد که این موضوع در کنار پدیده های اقلیمی مانند خشکسالی و گرم شدن زمین، پیامدهای ناگواری در تولیدات کشاورزی و امنیت غذایی به دنبال دارد. (Ahmad Pariet al., 2016) از این رو جلوگیری از هدررفت آب و دستیابی به عملکرد مناسب امری مهم در کشاورزی محسوب میشود کشاورزی ایران وابسته به استحصال آبهای زیرزمینی است و برداشت بیش از حد منابع آب زیرزمینی در چند دهه اخیر منجر به کاهش قابل ملاحظه سطح ایستایی این منابع شده است.(Seyedan and Ghadami) در ایران بیش از 90 درصد از منابع آب کشور در بخش کشاورزی مصرف میشود (Firouzabadi, 2018 Zhang and Anadon)درصورتی که میانگین جهانی مصرف آب در بخش کشاورزی 70 درصد است. همچنین بیش از 90 درصد از اراضی کشور به صورت آبی کشت میشود که این امر منجر به برداشت قابل توجهی از منابع آب سطحی و زیرزمینی میشود. ایران کمتر از 1 درصد از منابع آب تجدیدشونده دنیا را در اختیار دارد و طبق پیشبینی جمعیت ایران تا سال 1400 به بیش از 100 میلیون نفر خواهد رسید که تولید غذا برای تامین نیاز غذایی این جمعیت در سال به بیش از 150 میلیارد متر مکعب آب نیاز دارد که این حجم از منابع آب در ایران موجود نمیباشد Arabiو(Yazdi et al., 2014) از این رو محدودیت منابع آب در ایران یکی از مهمترین عوامل محدودکننده توسعه ی کشاورزی میباشد. خرما یکی از محصولات مهم باغی است که نقش مهمی در امنیت غذایی و اقتصاد ملی ایفا میکند. ایران با بیش از 400 رقم خرما دارای غنی ترین ژرمپلاسم در جهان بوده که حدود 50 رقم از این مجموعه دارای ارزش تجاری و صادراتی میباشند (Dehghaniand Salamati.2018) محصول خرما، به لحاظویژگی های تغذیهای و پتانسیل ارزآوری، دارای جایگاه خاص در کشاورزی ایران است. ایران در سال 2017 با تولید 1185165 تن، نزدیک به 14/51درصد خرمای جهان را تولید کرده و از لحاظ تولید رتبه دوم را پس از کشور مصر در جهان به خود اختصاص داده است.میزان تولید خرما در کشور به 1/2 میلیون تن در سال 1396 میرسد و سطح زیرکشت این محصول 215545 هکتار و متوسط عملکرد 5674 کیلوگرم 18 درصد در هکتار است. استان سیستان و بلوچستان با سهم 18/6 از کل تولید خرما، جایگاه اول تولید خرما را در کشور به خود اختصاص داده و یکی از قطب های مهم تولید خرما در ایران میباشد. بررسی های به عمل آمده اسناد منتشره از دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی نشان داد میزان تولید خرما در استان سیستان و بلوچستان 227108 تن، سطح زیر کشت بارور، 55616 هکتار و عملکرد معادل 4083 کیلوگرم در هکتار میباشد(Ministry of Jahad agriculture statisticalyearbook, 2018) همچنین بررسی این سند نشان داد که .) درحال حاضر حدود 91 درصد از اراضی نخلستانهای بارور کشور زیر کشت آبی بوده و بیش از 95 درصد تولید خرمای کشور از این اراضی عاید میشود، به عبارت دیگر فقط حدود 5 درصد ازکل تولید خرما در کشور از اراضی زیر کشت دیم به عمل میآید. بنابراین درحال حاضر بدون انجام آبیاری تقریباً امکان تولید خرما در کشور وجود ندارد، زیرا که سهم تولید از اراضی دیم اولاً بسیاراندک بوده و ثانیاً تابع شرایط اقلیمی است که درسالهای اخیر بسیار متغیر و ناپایدار بوده است. لذا آب، اولین و مهمترین عامل محدودیت در تولید خرما در کشور محسوب میشود (Dehghani andSalamati, 2018)در نتیجه مدیریت منابع آب در تولید محصول خرما ضروری به نظر میرسد. یکی از راهکارها جهت مدیریت استفاده از منابع آب در تولید محصولات کشاورزی، تعیین مقدار واقعی حجم آبی است(Allan1998), که در فرآیند تولید این محصول مصرف شده است مقدار آبی که در کل مراحل رشد و تولید محصولات کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد را آب مجازی نامید(Zhuo et al., 2016) با استفاده از مفهوم آب مجازی می توان تعیین کرد که برای تولید یک کالا یا محصول کشاورزی چقدر آب استفاده شده است و آگاهی از این مطلب، میتواند باعث در مبانی نظری مربوط مدیریت مصرف آب شود به آب مجازی، اصطلاح ردپای آب به تازگی مطرح شده و نشان دهنده میزان حجم مصرف آب به تفکیک منابع آب آبهای سطحی و زیرزمینی، آب باران میباشد. اصطلاح ردپای آب مقدار مصرف مستقیم و غیرمستقیم آب شیرین را نشان میدهد ( Yazdi et al.,2014) مفهوم آب مجازی و مفهوم ردپای آب ارتباط نزدیکی باهم دارند. ردپای آب شاخصی است که میزان برداشت از منابع آب شیرین بهمنظور تولید محصولات کشاورزی و اجزای این را مشخص میکند (Rodriguez et al., 2015) شاخص باید مطابق با شرایط جغرافیایی و آب و هوایی هر منطقه به صورت جداگانه برای هر محصول محاسبه شود آب مجازی یک محصول حجم آبی است .(Nejad et al., 2013) که در کل فرایند رشد و تولید محصول مصرف میشود. در واقع کل ردپای آب یک محصول، با عنوان محتوای آب مجازی آن محصول شناخته میشود ( Hoekstra and Chapagain,2011) ردپای آب به دو جزء تقسیم میشود. این دو جزء شامل ردپای آب آبی 3 و ردپای آب سبز 4 میباشد. ردپای آب سبز، آب حاصل از بارندگی است که درمراحل کشت گیاه در خاک ذخیره میشود و ردپای آب آبی نشاندهندهی مقدار حجم آب استفاده شده از منابع آبهای سطحی و زیرزمینی است و به طور سنتی، استفاده از سیستم های آبیاری به مفهوم استفاده از آب آبی است .(Hoekstra, 2017) مطالعات متعددی در سطح داخلی و بین المللی درخصوص، نیاز آبیاری، آب مجازی و ردپای آب خرما و سایر محصولات زراعی در گزارشی میزان مصرف FAO . و باغی انجام شده است سالانه آب به منظور تولید خرما در کشورهای اصلی تولید کننده این محصول را ذکر کرده است. براساس این گزارش مصرف سالانه 20000 – آب به منظورکشت خرما در کشور عراق بین 15000- 35000 مترمکعب برهکتار الجزایر 15000- 25000 مترمکعب بر هکتار، مصر 22300 مترمکعب بر هکتار، هند 22000 -32000 مترمکعب بر هکتار، اردن 25000 - مترمکعب بر هکتار، مراکش20000-13000مترمکعب بر هکتار، افریقای جنوبی25000 و تونس 23600 مترمکعب بر هکتار میباشد و در مطالعهای تبخیر و تعرق نیاز آبی سالانه خرما در هفت منطقه از کشور عربستان صعودی (مدینه، ریاض، نجران، قطیف، قصیم، بیشه و الخرج) را با استفاده از مدل Penman-Monteith در محیط نرم افزار CROPWAT بررسی کرد. نتایج نشان داد نیاز آبی سالانه خرما بسته به مناطق تحت کشت بین 15000 تا 55000 مترمکعب در هکتار است ETcسالانه بین 1400 تا 2000 میلیمتر و از مکانی به مکان دیگر متفاوت است. در تحقیقی دیگر Kassem 2007 میانگین ETc در کشور عربستان را با استفاده از CROPWAT Bhat محاسبه کرد و نتایج نشان داد. میزان ETc خرما به طور میانگین 1644 میلیمتر است( 2012.et al) میزان نیاز آبی خرما با بهره گیری ازCROPWAT را در شرایط محیطی کشور کویت 27336 مترمکعب بر هکتار محاسبه کرد و نشان داد بیشترین میزان ETc مربوط به ماه ژوئیه 407/65 میلیمتراست و کمترین میزان مربوط به ماه فوریه20/74 میلیمتر است(2011 Mekonnen and Hoekstra ).
برای ادامه مطلب روی متن زیر کلیک کنید:
ارزيابی مصرف آب خرما در استان سيستان و بلوچستان با تکيه بر مفهوم آب مجازی
کمبود آب ویژگی بارز مناطق خشک و نیمه خشک است (Hekmatnia et al., 2018)و تولید محصولات کشاورزی را به مخاطره انداخته است گزارشها نشان میدهد که این موضوع در کنار پدیده های اقلیمی مانند خشکسالی و گرم شدن زمین، پیامدهای ناگواری در تولیدات کشاورزی و امنیت غذایی به دنبال دارد. (Ahmad Pariet al., 2016) از این رو جلوگیری از هدررفت آب و دستیابی به عملکرد مناسب امری مهم در کشاورزی محسوب میشود کشاورزی ایران وابسته به استحصال آبهای زیرزمینی است و برداشت بیش از حد منابع آب زیرزمینی در چند دهه اخیر منجر به کاهش قابل ملاحظه سطح ایستایی این منابع شده است.(Seyedan and Ghadami) در ایران بیش از 90 درصد از منابع آب کشور در بخش کشاورزی مصرف میشود (Firouzabadi, 2018 Zhang and Anadon)درصورتی که میانگین جهانی مصرف آب در بخش کشاورزی 70 درصد است. همچنین بیش از 90 درصد از اراضی کشور به صورت آبی کشت میشود که این امر منجر به برداشت قابل توجهی از منابع آب سطحی و زیرزمینی میشود. ایران کمتر از 1 درصد از منابع آب تجدیدشونده دنیا را در اختیار دارد و طبق پیشبینی جمعیت ایران تا سال 1400 به بیش از 100 میلیون نفر خواهد رسید که تولید غذا برای تامین نیاز غذایی این جمعیت در سال به بیش از 150 میلیارد متر مکعب آب نیاز دارد که این حجم از منابع آب در ایران موجود نمیباشد Arabiو(Yazdi et al., 2014) از این رو محدودیت منابع آب در ایران یکی از مهمترین عوامل محدودکننده توسعه ی کشاورزی میباشد. خرما یکی از محصولات مهم باغی است که نقش مهمی در امنیت غذایی و اقتصاد ملی ایفا میکند. ایران با بیش از 400 رقم خرما دارای غنی ترین ژرمپلاسم در جهان بوده که حدود 50 رقم از این مجموعه دارای ارزش تجاری و صادراتی میباشند (Dehghaniand Salamati.2018) محصول خرما، به لحاظویژگی های تغذیهای و پتانسیل ارزآوری، دارای جایگاه خاص در کشاورزی ایران است. ایران در سال 2017 با تولید 1185165 تن، نزدیک به 14/51درصد خرمای جهان را تولید کرده و از لحاظ تولید رتبه دوم را پس از کشور مصر در جهان به خود اختصاص داده است.میزان تولید خرما در کشور به 1/2 میلیون تن در سال 1396 میرسد و سطح زیرکشت این محصول 215545 هکتار و متوسط عملکرد 5674 کیلوگرم 18 درصد در هکتار است. استان سیستان و بلوچستان با سهم 18/6 از کل تولید خرما، جایگاه اول تولید خرما را در کشور به خود اختصاص داده و یکی از قطب های مهم تولید خرما در ایران میباشد. بررسی های به عمل آمده اسناد منتشره از دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی نشان داد میزان تولید خرما در استان سیستان و بلوچستان 227108 تن، سطح زیر کشت بارور، 55616 هکتار و عملکرد معادل 4083 کیلوگرم در هکتار میباشد(Ministry of Jahad agriculture statisticalyearbook, 2018) همچنین بررسی این سند نشان داد که .) درحال حاضر حدود 91 درصد از اراضی نخلستانهای بارور کشور زیر کشت آبی بوده و بیش از 95 درصد تولید خرمای کشور از این اراضی عاید میشود، به عبارت دیگر فقط حدود 5 درصد ازکل تولید خرما در کشور از اراضی زیر کشت دیم به عمل میآید. بنابراین درحال حاضر بدون انجام آبیاری تقریباً امکان تولید خرما در کشور وجود ندارد، زیرا که سهم تولید از اراضی دیم اولاً بسیاراندک بوده و ثانیاً تابع شرایط اقلیمی است که درسالهای اخیر بسیار متغیر و ناپایدار بوده است. لذا آب، اولین و مهمترین عامل محدودیت در تولید خرما در کشور محسوب میشود (Dehghani andSalamati, 2018)در نتیجه مدیریت منابع آب در تولید محصول خرما ضروری به نظر میرسد. یکی از راهکارها جهت مدیریت استفاده از منابع آب در تولید محصولات کشاورزی، تعیین مقدار واقعی حجم آبی است(Allan1998), که در فرآیند تولید این محصول مصرف شده است مقدار آبی که در کل مراحل رشد و تولید محصولات کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد را آب مجازی نامید(Zhuo et al., 2016) با استفاده از مفهوم آب مجازی می توان تعیین کرد که برای تولید یک کالا یا محصول کشاورزی چقدر آب استفاده شده است و آگاهی از این مطلب، میتواند باعث در مبانی نظری مربوط مدیریت مصرف آب شود به آب مجازی، اصطلاح ردپای آب به تازگی مطرح شده و نشان دهنده میزان حجم مصرف آب به تفکیک منابع آب آبهای سطحی و زیرزمینی، آب باران میباشد. اصطلاح ردپای آب مقدار مصرف مستقیم و غیرمستقیم آب شیرین را نشان میدهد ( Yazdi et al.,2014) مفهوم آب مجازی و مفهوم ردپای آب ارتباط نزدیکی باهم دارند. ردپای آب شاخصی است که میزان برداشت از منابع آب شیرین بهمنظور تولید محصولات کشاورزی و اجزای این را مشخص میکند (Rodriguez et al., 2015) شاخص باید مطابق با شرایط جغرافیایی و آب و هوایی هر منطقه به صورت جداگانه برای هر محصول محاسبه شود آب مجازی یک محصول حجم آبی است .(Nejad et al., 2013) که در کل فرایند رشد و تولید محصول مصرف میشود. در واقع کل ردپای آب یک محصول، با عنوان محتوای آب مجازی آن محصول شناخته میشود ( Hoekstra and Chapagain,2011) ردپای آب به دو جزء تقسیم میشود. این دو جزء شامل ردپای آب آبی 3 و ردپای آب سبز 4 میباشد. ردپای آب سبز، آب حاصل از بارندگی است که درمراحل کشت گیاه در خاک ذخیره میشود و ردپای آب آبی نشاندهندهی مقدار حجم آب استفاده شده از منابع آبهای سطحی و زیرزمینی است و به طور سنتی، استفاده از سیستم های آبیاری به مفهوم استفاده از آب آبی است .(Hoekstra, 2017) مطالعات متعددی در سطح داخلی و بین المللی درخصوص، نیاز آبیاری، آب مجازی و ردپای آب خرما و سایر محصولات زراعی در گزارشی میزان مصرف FAO . و باغی انجام شده است سالانه آب به منظور تولید خرما در کشورهای اصلی تولید کننده این محصول را ذکر کرده است. براساس این گزارش مصرف سالانه 20000 – آب به منظورکشت خرما در کشور عراق بین 15000- 35000 مترمکعب برهکتار الجزایر 15000- 25000 مترمکعب بر هکتار، مصر 22300 مترمکعب بر هکتار، هند 22000 -32000 مترمکعب بر هکتار، اردن 25000 - مترمکعب بر هکتار، مراکش20000-13000مترمکعب بر هکتار، افریقای جنوبی25000 و تونس 23600 مترمکعب بر هکتار میباشد و در مطالعهای تبخیر و تعرق نیاز آبی سالانه خرما در هفت منطقه از کشور عربستان صعودی (مدینه، ریاض، نجران، قطیف، قصیم، بیشه و الخرج) را با استفاده از مدل Penman-Monteith در محیط نرم افزار CROPWAT بررسی کرد. نتایج نشان داد نیاز آبی سالانه خرما بسته به مناطق تحت کشت بین 15000 تا 55000 مترمکعب در هکتار است ETcسالانه بین 1400 تا 2000 میلیمتر و از مکانی به مکان دیگر متفاوت است. در تحقیقی دیگر Kassem 2007 میانگین ETc در کشور عربستان را با استفاده از CROPWAT Bhat محاسبه کرد و نتایج نشان داد. میزان ETc خرما به طور میانگین 1644 میلیمتر است( 2012.et al) میزان نیاز آبی خرما با بهره گیری ازCROPWAT را در شرایط محیطی کشور کویت 27336 مترمکعب بر هکتار محاسبه کرد و نشان داد بیشترین میزان ETc مربوط به ماه ژوئیه 407/65 میلیمتراست و کمترین میزان مربوط به ماه فوریه20/74 میلیمتر است(2011 Mekonnen and Hoekstra ).
برای ادامه مطلب روی متن زیر کلیک کنید:
ارزيابی مصرف آب خرما در استان سيستان و بلوچستان با تکيه بر مفهوم آب مجازی
دسته بندی :
آب۱۴۰۴ دی ۲۰, شنبه