مقالات
ارزیابي سطح مدیریت نرمال و پایدار در منابع آب زیرزمیني استان زنجان
ارزیابي سطح مدیریت نرمال و پایدار در منابع آب زیرزمیني استان زنجان
محمدحسین فکوریان ، مصطفي نادری و مهدی تیموری
محمدحسین فکوریان ، مصطفي نادری و مهدی تیموری
مقدمه
آب زیرزمینی یک منبع حیاتی برای مصارف انسانی،تولید محصولات کشاورزی و توسعۀ صنایع مرتبط با آب بهویژه در مناطق خشک و نیمه خشک است ( Woldeamlak et al., 2007 ). افزایش تقاضای مصرف آب به دلیل رشد جمعیت بهویژه در ایران برای توسعۀ بخشهای کشاورزی و صنعتی که با کمبود آب شیرین دردسترس (آب سطحی و منابع آب زیرزمینی) همراه است، منجر به شیوه های نامناسب مدیریت آب شده است. بااینحال، بحران کمآبی ممکن است بهویژه در چند دهۀ اخیر بهدلیل وقوع خشکسالیهای شدید تشدید شده باشد ( Ashraf et al., 2021, Moshir Panahi et al., 2020 ). منابع آب زیرزمینی و سطحی به ترتیب حدود 60 و 40 درصد از کل منابع تأمین آب در ایران را فراهم میکنند؛ به طوریکه مصرف نسبی آب در بخش های مختلف کشاورزی، شهری و صنعتی به ترتیب حدود 92و۷ و ۱ درصد است(Noori et al., 2021 )ایجاد سدهای زیاد روی رودخانههای اصلی همراه با برداشت آب منجر به کاهش جریان رودخانهها شده یا آنها را خشک کرده و به اکوسیستم های وابسته به رودخانه نیز آسیب رسانده است؛ برای مثال، احداث سدهای زیاد در حوضۀ آبریز دریاچۀ ارومیه و برداشت آب رودخانه در بالادست موجب کاهش وسعت، حجم و عمق آب آن به میزان 45 درصد، 85 درصد و 6/5متر شده است؛ البته خشکسالی های مکرر نیز آن را تشدید کرده است( Sima et al., 2021 ). دبی ورودی به دریاچه های تشک و بختگان واقع در استان فارس، به دلیل ساخت سدهای بالادست و استفاده از آب رودخانه برای آبیاری در دهۀ گذشته کاهش یافته و منجر به خشک شدن کامل این دریاچه ها در سال 2013شده است ( Haghighi and Kløve, 2017). توسعۀ فناوری های حفاری مدرن کشاورزان را تشویق کرده تا از برداشت سنتی آب زیرزمینی توسط قنات ها خودداری کرده و به جای آن، آب زیرزمینی را با چاه های عمیق پمپ کنند. بهره برداری بیش از حد از آب های زیرزمینی به میزان 4/5میلیاردمترمکعب در سال طی دوره 2002-2015 منجر به کاهش سطح آبهای زیرزمینی به میزان10الی100 سانتی متر در سال درمناطق مختلف شده است، که به طور متوسط 49 سانتیمتر در سال در سراسر کشور است (Noori et al., 2021 ) و به اکوسیستم های وابسته به آبهای زیرزمینی در برخی مناطق آسیب زده است؛ برای مثال، دریاچۀ پریشان که عمدتاً حاصل جریان آب زیرزمینی ورودی از نُه چشمه است، بهدلیل افزایش برداشت آب زیرزمینی در اطراف تالاب، کاهش عمق آب )حدود ۵ متر طی
دورۀ 1995-2008 را تجربه کرده است ( Ghazali, 2012 ). آبخوان جهرم در استان فارس نیز کاهش سطح
آب حدود 0/75متردر سال را تجربه کرده است ( Naderi and Raeisi, 2018 ) یا سه آبخوان آسپاس، خسروشیرین و کامفیروز در شمال استان فارس کاهش سطح آب زیرزمینی به میزان حدود 0/7، 1و 0/35 متر در سال را به دلیل بهره برداری بیش از حدتجربه کرده اند (Naderi, 2020 ). مطالعۀ خطرپذیری
نفوذ آب شور دریاچۀ ارومیه در آبخوان آزاد تاسوج واقع در آذربایجان شرقی نشان داد که قسمتهای جنوبی وغربی آبخوان خطرپذیری بالایی را نشان میدهند( Sadeghfam et al., 2020 ). مطالعۀ ریسک خشکسالی
در آبخوان آزاد مراغه بناب نیز نشان داد که نواحی غربی آبخوان ریسک خشکسالی بیشتری را نسبتبه نواحی شرقی آن دارند ( Sadeghfam et al., 2018 ). اگرچه آب زیرزمینی منبع حیاتی برای نیازهای انسانی و مصرف است، برای حفظ محیط زیست نیز حیاتی است. کاهش سطح آب زیرزمینی هزینههای کشاورزان برای بهرهبرداری از آب زیرزمینی را افزایش (به دلیل عمیق ترکردن و تجهیز مجدد چاه ها) و درآمد آنها را
کاهش میدهد. نکتۀ اصلی در مدیریت منابع آب نادیده گرفتن نیاز آبی زیست محیطی بوده و به عبارت دیگر همۀ آب موجود در یک رودخانه یا آبخوان فقط برای مصرف انسانها در نظر گرفته میشود؛ البته شاخصی فیزیکی که اخیراً توسط نادری ( 2021 ) ارائه شده، نیاز محیط زیست را در نظر مجله گرفته و سطح مدیریت منابع آب را براساس مفاهیم آب موجود (آب قابل دسترس) و عرضۀ آب (برداشت آب) کمّیسازی میکند( Naderi, 2021 ). در این مطالعه سعی شده است تا سطح مدیریت آبخوانهای واقع در استان زنجان توسط این شاخص ارزیابی شود. استان زنجان دارای 8 آبخوان آبرفتی بوده که تغییرات مساحت آنها بین 30 تا 1146 کیلومتر مربع، تغییرات برداشت متوسط سالانه بین 36 تا 295 میلیون مترمکعب،تغییرات نفوذ بارش بین 1 تا 47 میلیون مترمکعب و درنهایت تغییرات حجم ذخیرۀ آنها بین 46- تا 3/8+میلیون مترمکعب در سال است. همچنین اقلیم این استان نیز بسیار متنوع است، به طوریکه اقلیم مناطق مختلف از خشک تا مدیترانه ای، نیمه مرطوب و مرطوب متغیر است(Zanjani Jam and Soufi, 2005 )؛ بنابراین با توجه به تنوع موارد گفته شده، هدف این مطالعه کمّیسازی سطح مدیریت ( 1LOM ) آبخوان های استان است و پایدار و نرمال زنجان در شرایط مدیریتی سپس براساس مقادیر سطح مدیریت نرمال و پایدار کلاس مدیریتی هر آبخوان نیز ارائه شده است.
برای ادامه مطالب روی متن زیر کلیک کنید:
ارزیابي سطح مدیریت نرمال و پایدار در منابع آب زیرزمیني استان زنجان
آب زیرزمینی یک منبع حیاتی برای مصارف انسانی،تولید محصولات کشاورزی و توسعۀ صنایع مرتبط با آب بهویژه در مناطق خشک و نیمه خشک است ( Woldeamlak et al., 2007 ). افزایش تقاضای مصرف آب به دلیل رشد جمعیت بهویژه در ایران برای توسعۀ بخشهای کشاورزی و صنعتی که با کمبود آب شیرین دردسترس (آب سطحی و منابع آب زیرزمینی) همراه است، منجر به شیوه های نامناسب مدیریت آب شده است. بااینحال، بحران کمآبی ممکن است بهویژه در چند دهۀ اخیر بهدلیل وقوع خشکسالیهای شدید تشدید شده باشد ( Ashraf et al., 2021, Moshir Panahi et al., 2020 ). منابع آب زیرزمینی و سطحی به ترتیب حدود 60 و 40 درصد از کل منابع تأمین آب در ایران را فراهم میکنند؛ به طوریکه مصرف نسبی آب در بخش های مختلف کشاورزی، شهری و صنعتی به ترتیب حدود 92و۷ و ۱ درصد است(Noori et al., 2021 )ایجاد سدهای زیاد روی رودخانههای اصلی همراه با برداشت آب منجر به کاهش جریان رودخانهها شده یا آنها را خشک کرده و به اکوسیستم های وابسته به رودخانه نیز آسیب رسانده است؛ برای مثال، احداث سدهای زیاد در حوضۀ آبریز دریاچۀ ارومیه و برداشت آب رودخانه در بالادست موجب کاهش وسعت، حجم و عمق آب آن به میزان 45 درصد، 85 درصد و 6/5متر شده است؛ البته خشکسالی های مکرر نیز آن را تشدید کرده است( Sima et al., 2021 ). دبی ورودی به دریاچه های تشک و بختگان واقع در استان فارس، به دلیل ساخت سدهای بالادست و استفاده از آب رودخانه برای آبیاری در دهۀ گذشته کاهش یافته و منجر به خشک شدن کامل این دریاچه ها در سال 2013شده است ( Haghighi and Kløve, 2017). توسعۀ فناوری های حفاری مدرن کشاورزان را تشویق کرده تا از برداشت سنتی آب زیرزمینی توسط قنات ها خودداری کرده و به جای آن، آب زیرزمینی را با چاه های عمیق پمپ کنند. بهره برداری بیش از حد از آب های زیرزمینی به میزان 4/5میلیاردمترمکعب در سال طی دوره 2002-2015 منجر به کاهش سطح آبهای زیرزمینی به میزان10الی100 سانتی متر در سال درمناطق مختلف شده است، که به طور متوسط 49 سانتیمتر در سال در سراسر کشور است (Noori et al., 2021 ) و به اکوسیستم های وابسته به آبهای زیرزمینی در برخی مناطق آسیب زده است؛ برای مثال، دریاچۀ پریشان که عمدتاً حاصل جریان آب زیرزمینی ورودی از نُه چشمه است، بهدلیل افزایش برداشت آب زیرزمینی در اطراف تالاب، کاهش عمق آب )حدود ۵ متر طی
دورۀ 1995-2008 را تجربه کرده است ( Ghazali, 2012 ). آبخوان جهرم در استان فارس نیز کاهش سطح
آب حدود 0/75متردر سال را تجربه کرده است ( Naderi and Raeisi, 2018 ) یا سه آبخوان آسپاس، خسروشیرین و کامفیروز در شمال استان فارس کاهش سطح آب زیرزمینی به میزان حدود 0/7، 1و 0/35 متر در سال را به دلیل بهره برداری بیش از حدتجربه کرده اند (Naderi, 2020 ). مطالعۀ خطرپذیری
نفوذ آب شور دریاچۀ ارومیه در آبخوان آزاد تاسوج واقع در آذربایجان شرقی نشان داد که قسمتهای جنوبی وغربی آبخوان خطرپذیری بالایی را نشان میدهند( Sadeghfam et al., 2020 ). مطالعۀ ریسک خشکسالی
در آبخوان آزاد مراغه بناب نیز نشان داد که نواحی غربی آبخوان ریسک خشکسالی بیشتری را نسبتبه نواحی شرقی آن دارند ( Sadeghfam et al., 2018 ). اگرچه آب زیرزمینی منبع حیاتی برای نیازهای انسانی و مصرف است، برای حفظ محیط زیست نیز حیاتی است. کاهش سطح آب زیرزمینی هزینههای کشاورزان برای بهرهبرداری از آب زیرزمینی را افزایش (به دلیل عمیق ترکردن و تجهیز مجدد چاه ها) و درآمد آنها را
کاهش میدهد. نکتۀ اصلی در مدیریت منابع آب نادیده گرفتن نیاز آبی زیست محیطی بوده و به عبارت دیگر همۀ آب موجود در یک رودخانه یا آبخوان فقط برای مصرف انسانها در نظر گرفته میشود؛ البته شاخصی فیزیکی که اخیراً توسط نادری ( 2021 ) ارائه شده، نیاز محیط زیست را در نظر مجله گرفته و سطح مدیریت منابع آب را براساس مفاهیم آب موجود (آب قابل دسترس) و عرضۀ آب (برداشت آب) کمّیسازی میکند( Naderi, 2021 ). در این مطالعه سعی شده است تا سطح مدیریت آبخوانهای واقع در استان زنجان توسط این شاخص ارزیابی شود. استان زنجان دارای 8 آبخوان آبرفتی بوده که تغییرات مساحت آنها بین 30 تا 1146 کیلومتر مربع، تغییرات برداشت متوسط سالانه بین 36 تا 295 میلیون مترمکعب،تغییرات نفوذ بارش بین 1 تا 47 میلیون مترمکعب و درنهایت تغییرات حجم ذخیرۀ آنها بین 46- تا 3/8+میلیون مترمکعب در سال است. همچنین اقلیم این استان نیز بسیار متنوع است، به طوریکه اقلیم مناطق مختلف از خشک تا مدیترانه ای، نیمه مرطوب و مرطوب متغیر است(Zanjani Jam and Soufi, 2005 )؛ بنابراین با توجه به تنوع موارد گفته شده، هدف این مطالعه کمّیسازی سطح مدیریت ( 1LOM ) آبخوان های استان است و پایدار و نرمال زنجان در شرایط مدیریتی سپس براساس مقادیر سطح مدیریت نرمال و پایدار کلاس مدیریتی هر آبخوان نیز ارائه شده است.
برای ادامه مطالب روی متن زیر کلیک کنید:
ارزیابي سطح مدیریت نرمال و پایدار در منابع آب زیرزمیني استان زنجان
دسته بندی :
آب۱۴۰۴ دی ۲۰, شنبه