مقالات
بررسی بهرهوری اقتصادی محصولات کشاورزی استان سيستان و بلوچستان با رويکرد ردپای آب
بررسی بهرهوری اقتصادی محصولات کشاورزی استان سيستان و بلوچستان با رويکرد ردپای آب
حليمه پيری، رامين سارانی
حليمه پيری، رامين سارانی
مقدمه
آب به عنوان كالایی اقتصادی-اجتماعی از اهمیت ویژهای برخوردار است و نیاز روزافزون به آب در همه ابعاد زندگی بشر، باعث شده تا آب به عنوان كالایی نادر و كمیاب در دسترس جوامع قرار گیرد. اهمیت آب در مناطق با اقلیم خشک و نیمه خشک كه منابع آب تجدیدپذیر محدودتری دارند، بیشتر نمود پیدا كرده و ضرورت مدیریت منابع آب با نگرشی جامع و دقیق را ایجاب میكند. محققان معتقدند كه افزایش جمعیت، رشد اقتصادی، تقاضای رو به رشد برای محصولات كشاورزی و تغییر اقلیم و همچنین تغییر شرایط اجتماعی-اقتصادی، تقاضا برای آب كشاورزی را در آینده افزایش داده و مخاطرات جدی برای امنیت غذایی آینده و توسعه ; پایدار محیط زیست فراهم خواهد نمود( Milly et al., 2005) از طرفی افزایش تولیدات كشاورزی از طریق توسعه اراضی كشاورزی با محدودیت های جدی تأمین آب مواجه است. بنابراین اطلاع از نیاز آبی و مقدار واقعی آب مصرفی محصولات كشاورزی به منظور هرگونه برنامه ریزی در مدیریت پایدار منابع آب و رسیدن به تعادل آبی متناسب با منابع موجود، امری بدیهی است. میزان آب مصرفی پایه و ردپای آب هر محصول تحت تأثیر اقلیم منطقه، میزان تولیدات، الگوی مصرفی، عملیات كشاورزی و راندمان كاربرد آب متغیر است، لذا نیاز به شاخصی است كه بتوان با آن نیاز واقعی هر محصول را مورد ارزیابی قرار داد. یکی از جدیدترین شاخص ها در بحث مدیریت پایدار منابع آب، شاخص ردپای آب می باشد كه توسط هواكسترا در سال 2002 معرفی شد. ردپای آب شاخصی چندبعدی برای استفاده از آب شیرین است كه تنها به مصرف مستقیم آب توسط مصرف كننده یا تولیدكننده محصور نمیشود بلکه در این شاخص استفاده غیرمستقیم از آب نیز در نظرگرفته میشود. ردپای آب قادر است ارتباط بین مصارف انسانی از آب شیرین و میزان استفاده از آب در ساخت نوع خاصی از كالا را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد ردپای آب شامل سه مؤلفه میباشد(Hoekstra et al., (2011 . ردپای آب آبی و ردپای آب سبز كه دربرگیرنده مصارف آب از منابع آب آبی و سبز میباشد و ردپای خاکستری (VanOel et al., 2008) . تاكنون مطالعات زیادی برای ارزیابی این شاخص در حوزه های مختلف انجام شده است. در ابتدا بیشتر مطالعات برای تخمین هر سه جزء ردپای آب (ردپای آب آبی، سبز و خاكستری) در مقیاس كل جهان صورت گرفت ولی سپس با توجه به اهمیت روز افزون مدیریت منابع آب در مقیاس كوچکتر، ارزیابی این شاخص به صورت محلی دارای اهمیت شد Zhuo and Hoekstra (2017)).(Lovarelli et al., 2016) تأثیرات اقدامات مدیریت مختلف كشاورزی از جمله راندمان آبیاری، بهره وری مصرف آب و ردپای آب آبی و سبز را برای محصول گندم زمستانه مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان داد كم آبیاری بیشترین تأثیر را در افزایش راندمان مصرف آب آبی داشته است، بدین ترتیب كه راندمان آبیاری 5 درصد افزایش و ردپای آب آبی 38 درصد كاهش یافته است(Aligholina et a.l2017). ردپای آب برای محصولات عمده حوضه آبخیز دریاچه ارومیه را بررسی كردند. نتایج نشان داد بیشترین مقدار ردپای آب مربوط به گندم در ایستگاه مراغه بوده است كه در آن ردپای آب آبی1779/77 مترمکعب بر تن ردپای آب سبز 729/96مترمکعب بر تن و ردپای آب واقعی 2150/91 مترمکعب بر تن میباشد. (2007 Chapagain Hoekstra and) ردپای آب دو كشور مراكش (اقلیم خشک و نیمه- خشک)و هلند (اقلیم مرطوب) را محاسبه نمودند. مطالعات آنها نشان داد كه هر دو كشور، بیشتر واردكننده آب مجازی هستند تا صادركننده آن و این موضوع آنها رابه منابع آبی دیگر نقاط جهان وابسته میكند. مراكش 14 درصد و هلند بیش از 95 درصد به منابع آب خارجی وابسته هستند. (Pahlow et al. 2015) ارزیابی سهم اجزای مختلف ردپای آب در بخش كشاورزی افریقای جنوبی پرداختند. نتایج ایشان نشان داد طی سال های 1996 تا 2005 میلادی سالانه حدود 10867،532 و 1089 میلیون متر مکعب از این كشور به صورت آب سبز، آب آبی و آب خاكستری خارج میشود. این مقدار آب مجازی صادر شده، در حدود 22 درصد رد پای آب بخش كشاورزی این كشور را تشکیل میدهد.Ramezani Etedali et al. (2017)
ردپای آب را برای عبور از بحران آب در منطقه قزوین برای محصولات غالب منطقه مورد بررسی قرار دادند. نتایج آنها نشان داد مجموع ردپای آب مجازی در تولید محصولات اصلی آبی و دیم منطقه برای سالهای 2003 تا 2014 میلادی حدود 2053 میلیون متر مکعب در سال می باشد كه سهم آب سبز، آبی، خاكستری و سفید به ترتیب 2،25،31 و 42 درصد است. از مجموع ردپای آب در تولید محصولات اصلی منطقه، سهم آب خاكستری و سفید حدود 44 درصد است. پایین بودن راندمان سیستم های آبیاری و مصرف زیاد كودهای ازته باعث افزایش سهم آب سفید و خاكستری در منطقه بود. همانگونه كه تحقیقات نشان داد، بررسی اجزای مختلف ردپایآب و تعیین سهم هریک از اجزای آن در میزان تجارت آب مجازی در بخش كشاورزی، كمک شایانی به درک شرایط كنونی و بهبود مدیریت منابع آب در بخش كشاورزی به خصوص در مناطقی كه با بحران آب مواجه هستند، مینماید. اما با وجود اینكه این شاخص برای ارزیابی ارتباط بین آب مورد استفاده و عملکرد محصول مناسب است، نمیتواند اطلاعاتی در مورد كمبود آب در مزرعه یا بیش آبیاری ارائه دهد. لذا در این تحقیق به منظور ارزیابی بهتر آب مصرفی در بخش كشاورزی، ضمن محاسبه ردپای آب محصولات زراعی غالب كشت شده در استان سیستان و بلوچستان به بررسی مدیریت آبیاری با استفاده از شاخص تأمین نسبی آب آبیاری پرداخته شده است.
برای ادامه مطلب روی متن زیر کلیک کنید:
بررسی بهرهوری اقتصادی محصولات کشاورزی استان سيستان و بلوچستان با رويکرد ردپای آب
آب به عنوان كالایی اقتصادی-اجتماعی از اهمیت ویژهای برخوردار است و نیاز روزافزون به آب در همه ابعاد زندگی بشر، باعث شده تا آب به عنوان كالایی نادر و كمیاب در دسترس جوامع قرار گیرد. اهمیت آب در مناطق با اقلیم خشک و نیمه خشک كه منابع آب تجدیدپذیر محدودتری دارند، بیشتر نمود پیدا كرده و ضرورت مدیریت منابع آب با نگرشی جامع و دقیق را ایجاب میكند. محققان معتقدند كه افزایش جمعیت، رشد اقتصادی، تقاضای رو به رشد برای محصولات كشاورزی و تغییر اقلیم و همچنین تغییر شرایط اجتماعی-اقتصادی، تقاضا برای آب كشاورزی را در آینده افزایش داده و مخاطرات جدی برای امنیت غذایی آینده و توسعه ; پایدار محیط زیست فراهم خواهد نمود( Milly et al., 2005) از طرفی افزایش تولیدات كشاورزی از طریق توسعه اراضی كشاورزی با محدودیت های جدی تأمین آب مواجه است. بنابراین اطلاع از نیاز آبی و مقدار واقعی آب مصرفی محصولات كشاورزی به منظور هرگونه برنامه ریزی در مدیریت پایدار منابع آب و رسیدن به تعادل آبی متناسب با منابع موجود، امری بدیهی است. میزان آب مصرفی پایه و ردپای آب هر محصول تحت تأثیر اقلیم منطقه، میزان تولیدات، الگوی مصرفی، عملیات كشاورزی و راندمان كاربرد آب متغیر است، لذا نیاز به شاخصی است كه بتوان با آن نیاز واقعی هر محصول را مورد ارزیابی قرار داد. یکی از جدیدترین شاخص ها در بحث مدیریت پایدار منابع آب، شاخص ردپای آب می باشد كه توسط هواكسترا در سال 2002 معرفی شد. ردپای آب شاخصی چندبعدی برای استفاده از آب شیرین است كه تنها به مصرف مستقیم آب توسط مصرف كننده یا تولیدكننده محصور نمیشود بلکه در این شاخص استفاده غیرمستقیم از آب نیز در نظرگرفته میشود. ردپای آب قادر است ارتباط بین مصارف انسانی از آب شیرین و میزان استفاده از آب در ساخت نوع خاصی از كالا را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد ردپای آب شامل سه مؤلفه میباشد(Hoekstra et al., (2011 . ردپای آب آبی و ردپای آب سبز كه دربرگیرنده مصارف آب از منابع آب آبی و سبز میباشد و ردپای خاکستری (VanOel et al., 2008) . تاكنون مطالعات زیادی برای ارزیابی این شاخص در حوزه های مختلف انجام شده است. در ابتدا بیشتر مطالعات برای تخمین هر سه جزء ردپای آب (ردپای آب آبی، سبز و خاكستری) در مقیاس كل جهان صورت گرفت ولی سپس با توجه به اهمیت روز افزون مدیریت منابع آب در مقیاس كوچکتر، ارزیابی این شاخص به صورت محلی دارای اهمیت شد Zhuo and Hoekstra (2017)).(Lovarelli et al., 2016) تأثیرات اقدامات مدیریت مختلف كشاورزی از جمله راندمان آبیاری، بهره وری مصرف آب و ردپای آب آبی و سبز را برای محصول گندم زمستانه مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان داد كم آبیاری بیشترین تأثیر را در افزایش راندمان مصرف آب آبی داشته است، بدین ترتیب كه راندمان آبیاری 5 درصد افزایش و ردپای آب آبی 38 درصد كاهش یافته است(Aligholina et a.l2017). ردپای آب برای محصولات عمده حوضه آبخیز دریاچه ارومیه را بررسی كردند. نتایج نشان داد بیشترین مقدار ردپای آب مربوط به گندم در ایستگاه مراغه بوده است كه در آن ردپای آب آبی1779/77 مترمکعب بر تن ردپای آب سبز 729/96مترمکعب بر تن و ردپای آب واقعی 2150/91 مترمکعب بر تن میباشد. (2007 Chapagain Hoekstra and) ردپای آب دو كشور مراكش (اقلیم خشک و نیمه- خشک)و هلند (اقلیم مرطوب) را محاسبه نمودند. مطالعات آنها نشان داد كه هر دو كشور، بیشتر واردكننده آب مجازی هستند تا صادركننده آن و این موضوع آنها رابه منابع آبی دیگر نقاط جهان وابسته میكند. مراكش 14 درصد و هلند بیش از 95 درصد به منابع آب خارجی وابسته هستند. (Pahlow et al. 2015) ارزیابی سهم اجزای مختلف ردپای آب در بخش كشاورزی افریقای جنوبی پرداختند. نتایج ایشان نشان داد طی سال های 1996 تا 2005 میلادی سالانه حدود 10867،532 و 1089 میلیون متر مکعب از این كشور به صورت آب سبز، آب آبی و آب خاكستری خارج میشود. این مقدار آب مجازی صادر شده، در حدود 22 درصد رد پای آب بخش كشاورزی این كشور را تشکیل میدهد.Ramezani Etedali et al. (2017)
ردپای آب را برای عبور از بحران آب در منطقه قزوین برای محصولات غالب منطقه مورد بررسی قرار دادند. نتایج آنها نشان داد مجموع ردپای آب مجازی در تولید محصولات اصلی آبی و دیم منطقه برای سالهای 2003 تا 2014 میلادی حدود 2053 میلیون متر مکعب در سال می باشد كه سهم آب سبز، آبی، خاكستری و سفید به ترتیب 2،25،31 و 42 درصد است. از مجموع ردپای آب در تولید محصولات اصلی منطقه، سهم آب خاكستری و سفید حدود 44 درصد است. پایین بودن راندمان سیستم های آبیاری و مصرف زیاد كودهای ازته باعث افزایش سهم آب سفید و خاكستری در منطقه بود. همانگونه كه تحقیقات نشان داد، بررسی اجزای مختلف ردپایآب و تعیین سهم هریک از اجزای آن در میزان تجارت آب مجازی در بخش كشاورزی، كمک شایانی به درک شرایط كنونی و بهبود مدیریت منابع آب در بخش كشاورزی به خصوص در مناطقی كه با بحران آب مواجه هستند، مینماید. اما با وجود اینكه این شاخص برای ارزیابی ارتباط بین آب مورد استفاده و عملکرد محصول مناسب است، نمیتواند اطلاعاتی در مورد كمبود آب در مزرعه یا بیش آبیاری ارائه دهد. لذا در این تحقیق به منظور ارزیابی بهتر آب مصرفی در بخش كشاورزی، ضمن محاسبه ردپای آب محصولات زراعی غالب كشت شده در استان سیستان و بلوچستان به بررسی مدیریت آبیاری با استفاده از شاخص تأمین نسبی آب آبیاری پرداخته شده است.
برای ادامه مطلب روی متن زیر کلیک کنید:
بررسی بهرهوری اقتصادی محصولات کشاورزی استان سيستان و بلوچستان با رويکرد ردپای آب
دسته بندی :
آب۱۴۰۴ دی ۲۰, شنبه